Phân biệt cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến

Trong thế giới văn học, cốt truyện đóng vai trò như bộ khung xương sống, định hình nên hình hài và sức hấp dẫn của một tác phẩm. Tuy nhiên, không phải câu chuyện nào cũng được kể theo một cách giống nhau. Tùy thuộc vào ý đồ nghệ thuật và quy mô phản ánh hiện thực, tác giả có thể lựa chọn xây dựng cốt truyện đơn tuyến giản dị, sâu lắng hoặc cốt truyện đa tuyến hoành tráng, phức tạp.

Vậy làm thế nào để nhận diện hai hình thức này? Sự khác biệt giữa chúng ảnh hưởng thế nào đến trải nghiệm của người đọc? Hãy cùng đi sâu vào phân tích và phân biệt cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến qua bài viết dưới đây để thấy được sự đa dạng trong nghệ thuật kể chuyện.

1. Phân biệt cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến

Đặc điểm	Cốt truyện đơn tuyến	Cốt truyện đa tuyến
Khái niệm	Chỉ có một mạch sự kiện duy nhất xuyên suốt tác phẩm.	Tồn tại đồng thời ít nhất hai mạch sự kiện trở lên.
Hệ thống sự kiện	Tương đối đơn giản, tập trung vào quá trình phát triển tính cách hoặc một đoạn đời của một vài nhân vật chính.	Phức tạp, chồng chéo, phản ánh nhiều bình diện đời sống và các mối quan hệ xã hội đa dạng.
Trật tự thời gian	Thường diễn ra theo trình tự tuyến tính (thời gian tự nhiên).	Các dòng sự kiện có thể đan xen, song hành hoặc kết nối với nhau một cách linh hoạt trong cùng một chương hồi.
Thể loại tiêu biểu	Thường gặp trong truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, truyện cười và nhiều truyện ngắn hiện đại.	Thường xuất hiện trong sử thi, tiểu thuyết chương hồi, truyện lịch sử hoặc tiểu thuyết hiện đại quy mô lớn.

2. Ví dụ minh họa

Đọc truyện Con đã nhìn thấy đại dương

Yếu tố truyện	Con đã nhìn thấy đại dương (A Chân)	Hoàng Lê nhất thống chí (Ngô gia văn phái)
Kiểu cốt truyện	Cốt truyện đơn tuyến	Cốt truyện đa tuyến
Hệ thống sự kiện	một mạch sự kiện duy nhất là hành trình thay đổi và trưởng thành của nhân vật Hà.	trình bày một chuỗi sự kiện nhằm phản ánh nhiều bình diện của đời sống xã hội thời phong kiến.
Diễn biến	Câu chuyện bắt đầu từ lúc Hà 8 tuổi bị tật nguyền và phải ở ẩn trong nhà, sau đó chuyển biến qua giai đoạn cô gặp người bố dượng thủy thủ tốt bụng, được ông dạy học chữ và kể về biển cả, cho đến khi ông mất và Hà tự làm lụng kiếm sống.	- Tuyến thứ nhất: Kể về sự suy tàn và lục đục nội bộ của tập đoàn phong kiến Lê – Trịnh. - Tuyến thứ hai: Thể hiện khí thế bừng bừng và những chiến công thần tốc của phong trào Tây Sơn
Trật tự thời gian	Chuyện được kể theo trình tự tuyến tính (thời gian tự nhiên).	Hai tuyến truyện này được kể song hành, đan xen và tương tác trực tiếp với nhau.
Thể loại	Truyện ngắn	Tiểu thuyết

Việc lựa chọn giữa cốt truyện đơn tuyến hay cốt truyện đa tuyến phụ thuộc hoàn toàn vào mục đích phản ánh hiện thực và tư duy nghệ thuật của nhà văn. Nếu cốt truyện đơn tuyến như một dòng chảy êm đềm, đi sâu vào ngõ ngách nội tâm cá nhân, thì cốt truyện đa tuyến lại là một bản giao hưởng hùng tráng, phức hợp của cả một thời đại.

Việc nắm vững và phân biệt được hai hình thức này không chỉ giúp độc giả tránh bị "lạc lối" trong các mê cung sự kiện mà còn giúp chúng ta cảm thụ sâu sắc hơn tài năng sắp xếp, dẫn dắt của tác giả. Hy vọng qua bài viết này, bạn đã có thêm chìa khóa để mở cánh cửa khám phá các tầng ý nghĩa trong những tác phẩm văn học kinh điển.