Nhận biết, phân biệt đề tài và chủ đề trong tác phẩm văn học

Khi đọc một truyện ngắn hoặc bài thơ, chúng ta thường gặp những câu hỏi: Tác phẩm viết về đề tài gì? Chủ đề của tác phẩm là gì? Dựa vào đâu để xác định chủ đề ấy?

Đề tài và chủ đề có mối quan hệ chặt chẽ nhưng không hoàn toàn giống nhau. Biết phân biệt hai khái niệm này sẽ giúp các em hiểu tác phẩm sâu sắc hơn, đồng thời tự tin trả lời các câu hỏi đọc hiểu và viết bài phân tích tác phẩm văn học.

1. Đề tài là gì?

Đề tài là phạm vi đời sống được nhà văn, nhà thơ lựa chọn để phản ánh trong tác phẩm.

Để xác định đề tài, các em có thể trả lời câu hỏi: Tác phẩm viết về ai (vật gì), sự việc hoặc hiện tượng gì trong đời sống? Đề tài thường được diễn đạt bằng một cụm từ ngắn gọn, có tính khái quát.

Ví dụ:

Truyện Lặng lẽ Sa Pa của Nguyễn Thành Long viết về những con người lao động (anh thanh niên, bác lái xe, ông họa sĩ, cô kĩ sư) trong công cuộc xây dựng đất nước. Đề tài: Người lao động (trong công cuộc xây dựng đất nước).

Cần chú ý: Xác định đề tài không đơn thuần là kể tên nhân vật hoặc sự việc. Chẳng hạn, Lặng lẽ Sa Pa kể về một cuộc gặp gỡ với anh thanh niên làm công tác khí tượng, nhưng đề tài trung tâm của truyện không chỉ là cuộc gặp gỡ ấy. Qua câu chuyện, nhà văn hướng người đọc đến cuộc sống và công việc của những con người lao động đang góp sức xây dựng đất nước.

2. Chủ đề là gì?

Chủ đề là vấn đề chính (vấn đề trung tâm) được đặt ra và thể hiện trong tác phẩm văn học. Chủ đề được xác định trên cơ sở tìm hiểu nội dung tác phẩm, trong đó việc xác định đề tài là một gợi ý quan trọng.

Để nhận biết chủ đề, các em có thể trả lời câu hỏi: Tác phẩm viết về vấn đề gì của đề tài ấy? Chủ đề có thể được diễn đạt bằng một câu hoàn chỉnh hoặc một cụm từ khái quát, miễn là nêu đúng vấn đề cơ bản của tác phẩm.

Ví dụ:

Truyện Lặng lẽ Sa Pa:

- Đề tài: Người lao động (trong công cuộc xây dựng đất nước).

- Câu hỏi: Truyện làm nổi bật vấn đề gì về những người lao động ấy?

- Chủ đề: Vẻ đẹp của những con người lao động bình dị, yêu nghề, có tinh thần trách nhiệm và âm thầm cống hiến cho đất nước.

Bài thơ Thu điếu:

- Đề tài: Thiên nhiên (mùa thu ở làng quê Bắc Bộ).

- Câu hỏi: Bài thơ làm nổi bật điều gì về cảnh thu và tình cảm, tâm trạng của con người trước cảnh thu ấy?

- Chủ đề: Vẻ đẹp thanh sơ, tĩnh lặng của cảnh thu làng quê Bắc Bộ cùng tình yêu thiên nhiên, quê hương và những nỗi niềm trầm tư của nhà thơ.

3. Phân biệt đề tài và chủ đề

Ghi nhớ nhanh:

- Đề tài: Tác phẩm viết về ai/cái gì/việc gì?

- Chủ đề: Tác phẩm làm nổi bật vấn đề gì của đề tài ấy?

Hai câu hỏi trên giúp các em phân biệt đề tài và chủ đề, nhưng không phải công thức có thể áp dụng máy móc cho mọi tác phẩm.

4. Một tác phẩm có thể có nhiều đề tài, nhiều chủ đề

Một tác phẩm văn học có thể phản ánh nhiều phạm vi đời sống và đặt ra nhiều vấn đề. Khi đó, có thể phân biệt:

- Đề tài chính: Phạm vi đời sống giữ vai trò trung tâm.

- Đề tài phụ: Những phạm vi đời sống khác được thể hiện, góp phần bổ sung cho đề tài chính.

- Chủ đề chính: Vấn đề cơ bản, nổi bật, có vai trò chi phối nội dung tác phẩm.

- Chủ đề phụ: Những vấn đề khác được thể hiện tương đối rõ nét, có quan hệ với chủ đề chính.

Ví dụ, trong Lặng lẽ Sa Pa, bên cạnh vẻ đẹp của những con người lao động âm thầm cống hiến, người đọc còn có thể tìm hiểu ý nghĩa của công việc, niềm hạnh phúc trong lao động và những mối quan hệ tốt đẹp giữa con người với con người.

Các nội dung ấy góp phần làm phong phú chủ đề bao trùm của truyện.

Lưu ý: Không phải tác phẩm nào cũng có nhiều đề tài hoặc nhiều chủ đề. Không nên cố tìm các đề tài, chủ đề phụ nếu văn bản không có đủ căn cứ. Cũng không nên coi mỗi nhân vật, hình ảnh hoặc chi tiết là một đề tài, chủ đề riêng.

5. Những lỗi thường gặp khi xác định đề tài, chủ đề và cách khắc phục

Lỗi 1. Nhầm đề tài với chủ đề

Ví dụ, khi được hỏi chủ đề bài thơ Thu điếu, học sinh trả lời: Thiên nhiên/ mùa thu. Đây mới là cách xác định đề tài, chưa nêu được vấn đề cơ bản được bài thơ làm nổi bật.

Cách khắc phục: Tiếp tục hỏi: Bài thơ làm nổi bật điều gì về thiên nhiên mùa thu? Qua cảnh thu ấy, tình cảm, tâm trạng nào được gợi lên?

Lỗi 2. Xác định chủ đề quá chung chung

Ví dụ, khi được hỏi chủ đề truyện Lặng lẽ Sa Pa, học sinh trả lời: Ca ngợi những người tốt. Câu trả lời chưa làm rõ nét đẹp cụ thể và vấn đề nổi bật của tác phẩm.

Cách khắc phục: Chỉ ra đối tượng và đặc điểm cụ thể: những người lao động bình dị, yêu nghề, có trách nhiệm, âm thầm cống hiến.

Lỗi 3. Xác định chủ đề chỉ từ một chi tiết

Một nhân vật có hành động giúp đỡ người khác không có nghĩa toàn bộ tác phẩm nhất thiết viết về lòng nhân ái.

Cách khắc phục: Cần xem xét nhiều chi tiết tiêu biểu và mối quan hệ giữa chúng, đồng thời đối chiếu với toàn bộ tác phẩm.

Lỗi 4. Nhầm chủ đề với thông điệp

Chủ đề và thông điệp có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau. 

Chủ đề: Vấn đề cơ bản được tác phẩm đặt ra, thể hiện.

Thông điệp: Ý nghĩa, điều nhắn gửi mà người đọc có thể nhận ra từ tác phẩm.

Ví dụ, truyện Lặng lẽ Sa Pa:

- Chủ đề: Vẻ đẹp của những con người lao động bình dị, âm thầm cống hiến cho đất nước.

- Thông điệp có thể rút ra: Mỗi người hãy sống có trách nhiệm, biết trân trọng lao động và những đóng góp thầm lặng cho cộng đồng.

Khi đề bài yêu cầu xác định chủ đề, không nên chỉ trả lời bằng một lời khuyên hoặc bài học đạo đức.

Lỗi 5. Cho rằng mỗi tác phẩm chỉ có một cách hiểu duy nhất

Văn học có khả năng gợi nhiều cảm xúc và suy nghĩ. Vì vậy, một chủ đề có thể được diễn đạt theo những cách khác nhau; một tác phẩm cũng có thể có nhiều tầng ý nghĩa.

Tuy nhiên, không phải cách hiểu nào cũng đúng.

Cách khắc phục: Tôn trọng những cách diễn đạt, lí giải khác nhau nhưng phải căn cứ vào nội dung và đặc điểm nghệ thuật của văn bản.