Trong môi trường số, mỗi người không chỉ cần biết sử dụng thiết bị hay ứng dụng mà còn cần hiểu cách dữ liệu về mình được tạo ra, lưu lại và sử dụng. Đây là một phần quan trọng của năng lực số. Một trong những khái niệm cần được hiểu đúng là dấu chân số.
Dấu chân số là gì?
Nhiều người thường nghĩ rằng chỉ khi đăng ảnh, viết bài hay cung cấp thông tin cá nhân thì mới tạo ra dấu chân số. Thực tế, dấu chân số rộng hơn rất nhiều.
Những hoạt động như:
- đăng bài, ảnh hoặc video;
- viết bình luận;
- chia sẻ nội dung;
- nhấn “thích”, thả tim;
- theo dõi một tài khoản;
- lưu một bài viết;
- tìm kiếm một từ khóa;
- xem một video;
- truy cập một trang web;
đều có thể tạo ra dữ liệu.
Ngoài ra, thiết bị và ứng dụng còn có thể ghi nhận các thông tin như địa chỉ IP, vị trí, loại thiết bị, thời gian truy cập hoặc lịch sử sử dụng dịch vụ.
Vì vậy, có thể hiểu đơn giản:Dấu chân số không chỉ là những gì chúng ta đăng lên Internet mà còn là những gì chúng ta làm trên Internet.
Dấu chân số được hình thành như thế nào?
Có thể chia dấu chân số thành hai nhóm chính.
- Dấu chân số chủ động là những dữ liệu do người dùng trực tiếp tạo ra. Ví dụ: đăng ảnh, viết bài, bình luận, điền thông tin cá nhân, chia sẻ vị trí hoặc gửi nội dung lên một nền tảng.
- Dấu chân số thụ động là những dữ liệu được tạo ra trong quá trình sử dụng dịch vụ mà người dùng có thể không để ý. Ví dụ: lịch sử truy cập, thời gian xem một video, địa chỉ IP, vị trí thiết bị hoặc loại nội dung thường được quan tâm.
Một điểm đáng chú ý là các hành vi rất nhỏ cũng có thể tạo thành dữ liệu có giá trị. Một lượt thả tim riêng lẻ có thể không nói lên nhiều điều, nhưng hàng trăm lượt tương tác cùng loại có thể giúp hệ thống nhận biết sở thích và thói quen của người dùng.
Ví dụ, một người thường xuyên xem video về du lịch, tìm kiếm giá vé máy bay và theo dõi các trang chia sẻ kinh nghiệm đi Nhật Bản. Dù người đó chưa từng đăng rằng mình đang có ý định đi du lịch, chuỗi hành vi này vẫn có thể cho thấy một mối quan tâm khá rõ.
Vì sao cần quan tâm đến dấu chân số?
Dấu chân số có khả năng tồn tại lâu hơn chúng ta nghĩ. Một bài viết đã xóa vẫn có thể từng được chụp màn hình, tải xuống hoặc chia sẻ lại. Một bức ảnh tưởng như bình thường cũng có thể chứa nhiều thông tin hơn người đăng dự định.
Chẳng hạn, một bức ảnh có thể vô tình để lộ:
- đồng phục và tên trường;
- biển số xe;
- địa điểm;
- bảng tên;
- tài liệu trên bàn;
- màn hình máy tính;
- vị trí thường xuyên xuất hiện.
Mỗi thông tin riêng lẻ có thể chưa gây nguy hiểm. Tuy nhiên, khi nhiều dữ liệu được ghép lại, người khác có thể biết khá nhiều về một người: nơi học tập, nơi làm việc, sở thích, các mối quan hệ hoặc lịch trình.
Đây là lí do việc hiểu dấu chân số cần được xem như một kĩ năng của công dân số.
Dấu chân số có thể gây ra những rủi ro nào?
Rủi ro đầu tiên là mất quyền riêng tư. Khi quá nhiều dữ liệu được công khai hoặc thu thập, người dùng có thể mất dần khả năng kiểm soát việc ai biết gì về mình.
Rủi ro tiếp theo là lừa đảo và giả mạo. Những thông tin như tên, trường học, nơi làm việc, người thân hoặc sở thích có thể được kẻ xấu sử dụng để tạo ra một kịch bản lừa đảo có vẻ đáng tin hơn.
Dấu chân số cũng có thể ảnh hưởng đến danh dự và hình ảnh cá nhân. Một bình luận thiếu suy nghĩ hoặc một nội dung không phù hợp có thể tồn tại lâu hơn dự kiến và xuất hiện lại sau nhiều năm.
Đối với học sinh, điều này đặc biệt quan trọng. Những gì một em đăng ở tuổi 12, 13 hay 14 có thể vẫn được lưu lại khi em đã trưởng thành.
Dấu chân số có phải lúc nào cũng xấu?
Không! Dấu chân số cũng có thể mang lại lợi ích nếu được xây dựng tích cực. Một học sinh có thể để lại dấu chân số qua:
- sản phẩm học tập;
- bài viết tốt;
- dự án khoa học;
- sản phẩm sáng tạo;
- hoạt động cộng đồng;
- thành tích hoặc chứng nhận.
Một người trưởng thành có thể xây dựng hình ảnh nghề nghiệp thông qua những bài viết chuyên môn, công trình, sản phẩm hoặc hoạt động có giá trị.
Vì vậy, mục tiêu không phải là xóa bỏ hoàn toàn dấu chân số. Điều đó gần như không thể trong cuộc sống hiện nay.
Điều quan trọng hơn là: giảm những dấu chân không cần thiết, hạn chế dấu chân có nguy cơ và chủ động tạo ra dấu chân tích cực.
Làm thế nào để giảm dấu chân số?
Trước hết, cần hình thành thói quen suy nghĩ trước khi đăng. Trước một bài viết, hình ảnh hoặc bình luận, có thể tự hỏi:
- Nội dung này có cần công khai không?
- Ai có thể xem được?
- Có thông tin cá nhân nào bị lộ không?
- Nội dung này có ảnh hưởng đến người khác không?
- Nếu vài năm sau nội dung này xuất hiện lại, mình có thấy ổn không?
Một khoảng dừng ngắn trước khi nhấn nút “đăng” có thể giúp tránh nhiều rủi ro.
Tiếp theo là hạn chế chia sẻ dữ liệu không cần thiết. Không nên tùy tiện công khai địa chỉ nhà, số điện thoại, giấy tờ cá nhân, thông tin tài chính, vị trí thời gian thực hoặc lịch trình.
Người dùng cũng cần kiểm tra quyền truy cập của ứng dụng. Nếu một ứng dụng không cần sử dụng camera, micro, vị trí hoặc danh bạ để thực hiện chức năng chính thì không nên cấp quyền một cách máy móc.
Các ứng dụng không còn sử dụng nên được gỡ bỏ. Những tài khoản cũ cũng cần được kiểm tra và xử lí nếu không còn cần thiết.
Bảo vệ tài khoản cũng là bảo vệ dấu chân số
Khi một tài khoản bị chiếm quyền kiểm soát, kẻ xấu không chỉ có thể đăng nội dung mới mà còn có thể tiếp cận lịch sử hoạt động, tin nhắn, dữ liệu cũ và các tài khoản liên kết.
Vì vậy, người dùng nên:
- sử dụng mật khẩu mạnh;
- không dùng cùng một mật khẩu cho nhiều tài khoản;
- bật xác thực hai bước;
- không chia sẻ mã xác thực;
- cảnh giác với đường dẫn lạ;
- cập nhật phần mềm thường xuyên.
Kiểm tra dấu chân số của chính mình
Một kĩ năng đơn giản nhưng hữu ích là định kì kiểm tra xem Internet đang hiển thị những gì về mình.
Người dùng có thể tìm kiếm tên, tên tài khoản hoặc địa chỉ thư điện tử của bản thân để phát hiện:
- tài khoản cũ;
- hình ảnh công khai;
- bài viết đã quên;
- thông tin không còn phù hợp;
- nội dung do người khác đăng liên quan đến mình.
Sau đó có thể điều chỉnh quyền riêng tư, xóa hoặc ẩn những nội dung không cần thiết.
Dấu chân số và năng lực số
Biết sử dụng công nghệ chưa đủ để được xem là có năng lực số. Người dùng còn cần hiểu dữ liệu của mình được tạo ra như thế nào, ai có thể tiếp cận và những rủi ro nào có thể xảy ra.
Đối với học sinh, việc học về dấu chân số giúp hình thành nhiều năng lực cần thiết: bảo vệ thông tin cá nhân, đánh giá rủi ro, ứng xử có trách nhiệm, tôn trọng quyền riêng tư của người khác và biết tự bảo vệ khi tham gia môi trường mạng.
Có thể ghi nhớ một nguyên tắc ngắn gọn: Trước khi nhấn đăng, chia sẻ, thích hay cho phép một ứng dụng truy cập dữ liệu, hãy tự hỏi: hành động này đang để lại dấu gì về mình?
Dấu chân số là điều khó tránh, nhưng chúng ta có thể quyết định phần nào dấu chân mình muốn để lại. Biết giảm dữ liệu không cần thiết và chủ động tạo ra những dấu chân tích cực là một biểu hiện quan trọng của việc sử dụng công nghệ an toàn, có trách nhiệm và có năng lực.
Nhận xét
Đăng nhận xét