Mã năng lực số: 1.1.TC1c – Giải thích được cách truy cập và
điều hướng các kết quả tìm kiếm.
Sau khi thực hiện tìm kiếm, người dùng phải đi từ kết quả ban
đầu đến đúng phần thông tin cần thiết. Với công cụ truyền thống, điểm xuất phát
thường là một trang gồm nhiều liên kết. Với công cụ AI, điểm xuất phát có thể
là một câu trả lời tổng hợp kèm trích dẫn và danh sách nguồn.
Trong cả hai trường hợp, “đã có kết quả” chưa có nghĩa là “đã
có thông tin để sử dụng”. Người dùng cần biết mở kết quả nào, đi đến nguồn gốc
ra sao, tìm nội dung ở đâu, quay lại bằng cách nào và tiếp tục điều chỉnh khi kết
quả chưa đáp ứng nhu cầu.
1. Truy cập và điều hướng kết
quả tìm kiếm là gì?
Truy
cập kết quả tìm kiếm là mở một kết quả để xem
nội dung mà kết quả đó dẫn tới. Nội dung có thể là trang web, bài báo, văn bản,
tệp PDF, hình ảnh, video, bản đồ, bảng dữ liệu hoặc một dịch vụ trực tuyến.
Điều
hướng kết quả tìm kiếm là di chuyển có chủ đích
trong không gian tìm kiếm: xem các kết quả khác, chuyển giữa các loại nội dung,
mở và đóng trang, quay lại danh sách, theo một liên kết, tìm đến phần cần đọc
hoặc tiếp tục hỏi AI để thu hẹp kết quả.
Truy cập giúp người dùng đi vào một kết quả. Điều hướng giúp
họ nhận biết mình đang ở đâu, có thể đi tiếp theo hướng nào và làm sao quay lại
khi nội dung không phù hợp.
Quá trình cơ bản có thể được hình dung:
Quan sát kết quả → chọn nội dung có liên quan → mở nguồn →
tìm đến phần cần thiết → quay lại hoặc chuyển hướng → lưu nguồn sẽ dùng.
Người thực hiện tốt không chỉ biết bấm vào đâu mà còn giải
thích được vì sao mở kết quả ấy, dấu hiệu nào cho thấy nó liên quan, khi nào cần
quay lại và cách đi từ phần tổng hợp của AI tới tài liệu gốc.
2. Hai không gian kết quả cần
biết
Kết quả của công cụ tìm kiếm
truyền thống
Kết quả thường được trình bày thành danh sách. Mỗi mục có thể
gồm tiêu đề, tên website, địa chỉ liên kết, đoạn mô tả, thời gian đăng, ảnh thu
nhỏ và nhãn loại nội dung. Trang kết quả còn có thể chứa quảng cáo, bản đồ, tin
tức, hình ảnh, video hoặc phần tóm tắt do AI tạo.
Người dùng quan sát danh sách, chọn một kết quả, mở trang, rồi
quay lại để xem kết quả khác.
Kết quả của công cụ AI có khả
năng tìm web
Kết quả thường được trình bày thành một câu trả lời tổng hợp.
Trong câu trả lời có thể xuất hiện trích dẫn đặt cạnh từng nhận định, tên nguồn,
liên kết, nút hoặc bảng “Nguồn”, hình ảnh, bản đồ và các gợi ý hỏi tiếp.
Người dùng không chỉ đọc câu trả lời mà còn phải lần theo
trích dẫn để đến tài liệu gốc. Khi cần làm rõ, họ có thể tiếp tục đối thoại,
yêu cầu giới hạn phạm vi, tìm thêm nguồn hoặc kiểm tra lại một nhận định.
Hai không gian này có thể nối với nhau. Từ câu trả lời của
AI, người dùng mở một trang web; từ trang web, họ dùng thanh tìm kiếm hoặc liên
kết nội bộ; từ một thuật ngữ mới, họ quay lại công cụ tìm kiếm để mở rộng kết
quả.
3. Nhận biết các thành phần
trên trang kết quả truyền thống
Tiêu
đề kết quả cho biết tên trang hoặc nội dung được tìm thấy. Đây thường
là phần được chọn để mở. Tiêu đề giúp dự đoán chủ đề nhưng có thể bị rút gọn hoặc
viết theo cách thu hút sự chú ý.
Tên
website và địa chỉ liên kết cho biết kết quả thuộc
nguồn nào. Quan sát tên miền giúp phân biệt trang của cơ quan nhà nước, trường
học, báo chí, tổ chức, doanh nghiệp hoặc cá nhân. Tên miền gần giống nhau cần
được đọc cẩn thận để tránh trang giả mạo.
Đoạn
mô tả ngắn giới thiệu sơ bộ nội dung và thường chứa từ khóa đã tìm. Đây
chỉ là phần trích tự động hoặc mô tả của trang, không thay thế cho việc mở và đọc
nguồn.
Thời
điểm đăng hoặc cập nhật quan trọng đối với tin tức,
số liệu, lịch hoạt động, quy định hoặc hướng dẫn phần mềm.
Nhãn
loại nội dung giúp nhận biết kết quả là bài viết,
hình ảnh, video, bản đồ, tin tức hay tệp PDF.
Nhãn
quảng cáo hoặc được tài trợ cho biết vị trí xuất hiện
có yếu tố thương mại. Vị trí đầu trang không đồng nghĩa với việc nội dung phù hợp
hoặc đáng tin cậy nhất.
Nhận biết các thành phần này giúp người dùng đọc trang kết quả
như một bản đồ thay vì chọn liên kết ngẫu nhiên.
4. Nhận biết các thành phần
trong kết quả do AI tổng hợp
Câu
trả lời tổng hợp là nội dung AI tạo ra sau khi xử lí
câu hỏi và các nguồn tìm được. Đây là bản diễn giải, không phải nguyên văn của
một nguồn.
Trích
dẫn trong dòng thường xuất hiện cạnh câu hoặc đoạn
có sử dụng thông tin từ web. Người dùng có thể chọn trích dẫn để xem tên nguồn
và mở liên kết.
Danh
sách hoặc bảng nguồn tập hợp những trang được
dùng hoặc những liên kết liên quan. Trong ChatGPT Search, khi có sẵn, người
dùng có thể mở mục Sources bên dưới câu trả lời để xem các nguồn.
Dấu
hiệu đã tìm kiếm có thể là biểu tượng tìm web, trạng
thái đang tìm, các truy vấn đang được xử lí hoặc sự xuất hiện của trích dẫn.
Giao diện thay đổi theo công cụ và phiên bản, vì vậy cần quan sát thay vì ghi
nhớ một vị trí nút cố định.
Câu
hỏi gợi ý hoặc khả năng hỏi tiếp cho phép người
dùng thu hẹp phạm vi, yêu cầu tìm thêm nguồn, đổi cách trình bày hoặc kiểm tra
một điểm chưa rõ.
Không phải câu trả lời nào của AI cũng có các thành phần
trên. Nếu không có dấu hiệu đã tìm web và không có nguồn, không nên coi câu trả
lời ấy là kết quả tìm kiếm Internet hiện thời.
5. Lựa chọn kết quả trước khi
truy cập
Không cần mở tất cả kết quả. Trước khi chọn, nên dự đoán mức
độ liên quan bằng cách đọc tiêu đề, tên website, mô tả, thời gian và dạng nội
dung.
Giả sử cần hướng dẫn chính thức về cách phòng tránh lừa đảo
qua tin nhắn. Một kết quả có tiêu đề rõ, nằm trên website của cơ quan chức năng
và được cập nhật gần đây có khả năng phù hợp hơn một trang không rõ tác giả với
tiêu đề chung chung.
Ở bước này, người dùng chỉ mới xem xét mức độ liên quan ban đầu, chưa kết luận về độ chính xác hoặc độ tin
cậy cuối cùng. Nội dung vẫn phải được mở và đọc trong ngữ cảnh.
Với câu trả lời của AI, cần chọn trích dẫn gắn gần nhất với
thông tin muốn sử dụng. Không nên mở một nguồn bất kỳ trong danh sách rồi cho rằng
nguồn ấy hỗ trợ toàn bộ câu trả lời. Mỗi nguồn có thể chỉ liên quan đến một phần.
Một số câu hỏi giúp lựa chọn:
●
Kết quả có đúng đối tượng
và khía cạnh đang tìm không?
●
Thời gian và địa điểm có
phù hợp không?
●
Đây là nguồn gốc, bản sao
hay bài viết dẫn lại?
●
Kết quả là loại nội dung
mình cần không?
●
Trích dẫn của AI được gắn
với nhận định nào?
●
Có dấu hiệu quảng cáo, tải
tệp hoặc yêu cầu đăng nhập bất thường không?
6. Truy cập và điều hướng kết
quả truyền thống
Trên máy tính, người dùng thường chọn tiêu đề hoặc liên kết để
mở. Trên điện thoại, thao tác thường là chạm vào kết quả. Khi cần giữ danh sách
ban đầu để so sánh, có thể mở kết quả trong thẻ mới.
Nút Quay lại đưa
người dùng về trang trước; nút Tiến tới
trở lại trang vừa rời đi nếu chưa chuyển sang một hướng khác. Thẻ trình duyệt
cho phép giữ trang kết quả ở một nơi và mở các nguồn ở nơi khác.
Trang kết quả thường có các nhóm như Tất cả, Hình ảnh, Video,
Tin tức hoặc Bản đồ. Chuyển nhóm là một hình thức điều hướng theo loại nội
dung. Bộ lọc thời gian, ngôn ngữ, khu vực hoặc dạng tệp giúp thu hẹp danh sách.
Nếu nhiều kết quả đầu đều lệch mục tiêu, không nên chỉ cuộn
xuống mãi. Quay lại ô tìm kiếm và sửa truy vấn thường hiệu quả hơn. Điều hướng
vì thế bao gồm cả việc trở về bước tìm kiếm để đổi hướng.
Khi mở một liên kết, cần quan sát thanh địa chỉ. Nếu trang tự
chuyển đến địa chỉ không liên quan, yêu cầu tải tệp lạ, bật thông báo, cung cấp
dữ liệu cá nhân hoặc đăng nhập khi không cần thiết, nên dừng lại và quay về.
7. Truy cập và điều hướng kết
quả do AI cung cấp
Điều hướng trong kết quả AI không dừng ở việc cuộn đọc câu trả
lời. Cần thực hiện theo một chuỗi có chủ đích.
Xác định AI có thực sự tìm web
hay không
Quan sát trích dẫn, mục nguồn và dấu hiệu tìm kiếm. Nếu câu hỏi
cần dữ liệu hiện hành nhưng câu trả lời không có nguồn, có thể yêu cầu:
Hãy tìm trên Internet và dẫn nguồn cho từng thông tin chính.
Hoặc chuyển sang chức năng tìm kiếm của công cụ.
Mở trích dẫn gắn với thông tin
cần dùng
Chọn trích dẫn gần câu chứa số liệu, nhận định hoặc sự kiện.
Đọc tên trang và tiêu đề trước khi mở. Nếu có mục Sources, dùng nó để xem danh
sách tổng hợp, nhưng vẫn cần xác định nguồn nào hỗ trợ phần nào.
Chuyển từ câu trả lời đến nguồn
gốc
Sau khi mở liên kết, kiểm tra xem trang có chứa thông tin AI
đã nêu hay không. Có thể dùng mục lục, tiêu đề phụ hoặc chức năng Tìm trong
trang để đến đoạn liên quan.
Nếu nguồn chỉ nói gần giống, dùng dữ liệu khác mốc thời gian
hoặc không chứa kết luận của AI, không nên trích dẫn nguồn đó cho nhận định
đang xét. Có thể quay lại và hỏi:
Nguồn này không có số liệu bạn nêu. Hãy tìm lại nguồn trực tiếp
hỗ trợ cho số liệu đó.
Dùng câu hỏi nối tiếp để điều
hướng
Câu hỏi nối tiếp giúp di chuyển trong không gian thông tin:
Chỉ giữ các nguồn chính thức.
Tìm thêm nguồn trong hai năm gần đây.
So sánh nguồn thứ nhất và nguồn thứ ba.
Chỉ ra đoạn nào trong từng nguồn trả lời câu hỏi của tôi.
Tách kết quả theo văn bản, số liệu và hình ảnh.
AI có thể ghi nhớ ngữ cảnh cuộc trò chuyện, nhưng người dùng
vẫn nên nhắc lại điều kiện quan trọng khi câu hỏi nối tiếp có thể gây hiểu nhầm.
Quay lại hoặc đổi hướng
Nếu cuộc trò chuyện đi xa mục tiêu, có thể nhắc lại nhu cầu
ban đầu, sửa yêu cầu hoặc mở một cuộc tìm kiếm mới. Không nên tiếp tục dựa trên
một tiền đề sai chỉ vì nhiều câu hỏi trước đã được xây dựng trên đó.
8. Điều hướng bên trong trang
hoặc tài liệu đã mở
Mở được nguồn chưa có nghĩa đã đến ngay phần thông tin cần
thiết. Một trang dài có thể gồm menu, mục lục, nội dung chính, thanh bên, quảng
cáo, liên kết liên quan và bình luận.
Trước hết, cần xác định tiêu đề, tác giả hoặc cơ quan công bố,
thời gian và cấu trúc nội dung. Mục lục giúp chuyển nhanh đến phần cần đọc.
Tiêu đề phụ cho biết từng phần đang nói về vấn đề gì.
Với trang dài, chức năng Tìm
trong trang cho phép dò một từ hoặc cụm từ trong nội dung đang mở. Trên máy
tính, phím tắt thường là Ctrl + F hoặc Command + F; trên điện thoại, chức năng này thường nằm trong menu trình
duyệt. Tìm trong trang khác với tìm trên toàn Internet.
Ví dụ, khi mở một báo cáo dài và cần số liệu về “rác thải nhựa”,
chức năng này giúp đi đến các vị trí có cụm từ ấy. Sau đó vẫn phải đọc câu, đoạn,
bảng và chú thích xung quanh để hiểu đúng.
Một số website có đường dẫn phân cấp như Trang chủ → Tin tức → Giáo dục → Chuyển đổi số. Dấu hiệu này cho biết
vị trí hiện tại và cho phép quay lên chuyên mục lớn hơn.
Với tài liệu PDF, có thể dùng mục lục, số trang, thanh cuộn,
hình thu nhỏ và chức năng tìm kiếm trong tệp. Số trang trên trình đọc đôi khi
khác số trang in trên tài liệu, nên cần ghi rõ khi lưu nguồn.
9. Điều hướng các dạng kết quả
khác nhau
Hình
ảnh: Chọn ảnh thu nhỏ thường mở bản xem trước. Muốn biết bối cảnh
và nguồn gốc, cần mở trang chứa ảnh. Nếu AI hiển thị một hình ảnh, nên chọn ảnh
hoặc trích dẫn đi kèm để xem nguồn.
Video: Quan sát tiêu đề, kênh đăng, thời lượng, ngày đăng và mô tả.
Thanh thời gian, chương hoặc mốc thời gian giúp chuyển đến phần cần xem. Video
đề xuất có thể dẫn người xem rời nhiệm vụ ban đầu.
Tin
tức: Có thể điều hướng theo thời gian, chủ đề hoặc cơ quan báo
chí. Cần phân biệt ngày đăng bài với thời điểm sự kiện xảy ra.
Bản
đồ: Các thao tác gồm phóng to, thu nhỏ, kéo bản đồ, chọn địa điểm,
xem tuyến đường và thay đổi lớp hiển thị. Kết quả gần nhất chưa chắc là địa điểm
cần tìm; phải kiểm tra tên và địa chỉ.
Bảng
dữ liệu: Có thể cần cuộn ngang, lọc cột, sắp xếp hoặc tải tệp. Trước
khi tải, phải kiểm tra nguồn và loại tệp.
Tài
liệu PDF: Dùng mục lục, số trang, hình thu nhỏ và tìm trong tệp. Nếu
AI trích một báo cáo PDF, cần mở đúng báo cáo và tìm vị trí chứa thông tin,
không chỉ dựa vào bản tóm tắt.
10. Ví dụ: điều hướng kết quả
khi tìm thông tin cá nhân
Giả sử một người yêu cầu ChatGPT tìm các trang công khai có
chứa họ tên, địa chỉ thư điện tử hoặc số điện thoại của chính mình.
AI có thể trả về một danh sách gồm website, mô tả ngắn và
liên kết. Người dùng không nên kết luận ngay rằng mọi mục đều nói đúng về mình.
Quá trình điều hướng nên thực hiện như sau:
Bước 1: Quan sát mỗi kết quả và
dấu hiệu nhận diện. Nếu chỉ trùng họ tên nhưng khác nghề nghiệp, địa phương hoặc
tài khoản, loại kết quả ấy.
Bước 2: Mở từng liên kết trực tiếp.
Nếu liên kết chỉ dẫn tới trang chủ, dùng ô tìm kiếm của website hoặc Tìm trong
trang với họ tên, thư điện tử hay số điện thoại.
Bước 3: Xác định chính xác dữ liệu
xuất hiện ở đâu: nội dung bài, hồ sơ người dùng, phần liên hệ, tệp PDF, ảnh chụp
hay bình luận.
Bước 4: Ghi lại đường dẫn trực
tiếp, tên trang, loại dữ liệu và ngày truy cập. Nếu thông tin nằm trong ảnh hoặc
tệp, ghi thêm vị trí.
Bước 5: Quay lại câu trả lời AI
và yêu cầu tìm thêm theo cách viết không dấu, tên tài khoản hoặc dấu hiệu công
khai khác. Đồng thời có thể dùng công cụ tìm kiếm truyền thống để kiểm tra những
kết quả AI bỏ sót.
Bước 6: Nếu cần gỡ bỏ, tìm mục
Liên hệ, Chính sách riêng tư, Báo cáo, Opt-out hoặc biểu mẫu yêu cầu xóa. Không
gửi thêm giấy tờ hoặc dữ liệu nhạy cảm nếu chưa biết rõ đơn vị tiếp nhận và lí
do cần cung cấp.
Ví dụ này cho thấy AI có thể giúp phát hiện và tổ chức kết quả,
nhưng người dùng vẫn phải đi đến nguồn gốc, xác nhận đúng người và ghi lại bằng
chứng.
11. Giữ phương hướng khi mở nhiều
kết quả
Khi mở nhiều trang và nhiều câu trả lời, người dùng dễ quên
thông tin nằm ở đâu hoặc vì sao đã loại một nguồn. Một số thói quen giúp giữ
phương hướng:
●
giữ trang kết quả hoặc cuộc
trò chuyện gốc ở một thẻ;
●
chỉ mở những nguồn thực sự
cần xem;
●
đóng thẻ không còn liên
quan;
●
đặt tên hoặc nhóm thẻ nếu
trình duyệt hỗ trợ;
●
lưu dấu trang hoặc sao
chép đường dẫn vào ghi chú;
●
ghi tên nguồn cùng nội
dung chính đã tìm thấy;
●
phân biệt rõ câu do AI viết
với thông tin đọc trực tiếp từ nguồn.
Cần thường xuyên tự hỏi:
Mình đang ở trang kết quả, câu trả lời AI hay tài liệu gốc?
Thông tin đang đọc thuộc website nào?
Liên kết vừa chọn dẫn tới cùng trang, cùng website hay một
website khác?
Có thể quay lại danh sách ban đầu bằng cách nào?
Lịch sử trình duyệt và lịch sử trò chuyện có thể hỗ trợ tìm lại,
nhưng không nên là nơi duy nhất lưu nguồn quan trọng.
12. Truy cập kết quả một cách
an toàn
Trước và sau khi mở liên kết, cần kiểm tra địa chỉ. Tên miền
có lỗi chính tả, thêm kí tự lạ hoặc bắt chước tên cơ quan, ngân hàng và nền tảng
quen thuộc có thể là dấu hiệu giả mạo.
Kí hiệu https cho biết kết nối được mã
hóa, nhưng không chứng minh nội dung chắc chắn đúng hoặc website chắc chắn đáng
tin.
Nên phân biệt xem trực tuyến với tải tệp. Nếu chỉ cần đọc, ưu
tiên xem trực tuyến. Không mở tệp không rõ nguồn, tệp yêu cầu cài đặt chương
trình hoặc trang đòi cấp quyền không liên quan.
Khi AI đưa liên kết, người dùng vẫn phải kiểm tra như với bất
kỳ liên kết nào khác. AI không biến một trang thành an toàn chỉ bằng việc đưa
nó vào câu trả lời.
Trên thiết bị dùng chung, sau khi hoàn thành cần đăng xuất khỏi
tài khoản và không lưu thông tin đăng nhập. Nếu quá trình tìm kiếm liên quan đến
dữ liệu cá nhân, không để ảnh chụp, tệp tải xuống hoặc ghi chú chứa dữ liệu nhạy
cảm ở nơi người khác dễ truy cập.
13. Những lỗi thường gặp
Chọn
ngay kết quả đầu tiên. Thứ tự hiển thị không bảo
đảm mức độ phù hợp.
Chỉ
đọc tiêu đề, đoạn mô tả hoặc bản tóm tắt của AI.
Những phần này thiếu ngữ cảnh và không thay thế nguồn gốc.
Không
kiểm tra AI có tìm web hay không. Một câu trả lời
không nguồn có thể chỉ được tạo từ kiến thức sẵn có.
Mở
danh sách Sources nhưng không xác định nguồn hỗ trợ nhận định nào. Không phải mọi nguồn đều chứng minh toàn bộ câu trả lời.
Không
để ý tên miền. Người dùng có thể mở nhầm trang giả
mạo.
Mở
quá nhiều thẻ. Nhiều trang không được sắp xếp khiến
người dùng mất phương hướng.
Đi
theo liên kết liên quan quá xa. Nội dung hấp dẫn
có thể không còn phục vụ nhu cầu ban đầu.
Nhầm
Tìm trong trang với tìm trên Internet.
Tìm trong trang chỉ dò nội dung đang mở.
Tải
tệp khi chưa kiểm tra nguồn. Tệp lạ có thể không an
toàn.
Tiếp
tục hỏi AI trên một tiền đề sai. Nếu kết quả đầu
tiên nhầm đối tượng hoặc mốc thời gian, cần sửa ngay trước khi hỏi tiếp.
Không
lưu đường dẫn. Khi cần kiểm tra hoặc trích dẫn, người
dùng phải tìm lại từ đầu.
14. Điều cần ghi nhớ
Truy cập và điều hướng kết quả tìm kiếm là quá trình đi từ kết
quả ban đầu đến đúng phần thông tin cần thiết một cách có chủ đích.
Với tìm kiếm truyền thống: Đọc trang kết quả → chọn liên kết → kiểm tra địa chỉ → mở nguồn → tìm trong trang → quay lại hoặc mở kết quả khác → lưu nguồn.
Với tìm kiếm bằng AI: Xác định AI đã tìm web → đọc câu trả lời → chọn trích dẫn phù hợp → mở nguồn gốc → kiểm tra đoạn liên quan → hỏi tiếp hoặc tìm bổ sung → lưu nguồn.
Một người thực hiện tốt tiêu chí 1.1.TC1c có thể giải thích
các thành phần của kết quả, lựa chọn nội dung cần mở, sử dụng thẻ và nút quay lại,
đi đến phần cần đọc trong trang hoặc tài liệu, điều hướng bằng câu hỏi nối tiếp
với AI, nhận biết mình đang ở câu trả lời tổng hợp hay nguồn gốc, đồng thời lưu
lại đường dẫn để có thể kiểm tra.
Biết tìm kiếm mới chỉ là bước đầu. Muốn sử dụng được thông tin, người dùng phải biết đọc bản đồ kết quả, đi theo đúng nguồn và luôn nhận biết vị trí của mình trong môi trường số.
Nhận xét
Đăng nhận xét