4 thói quen có thể cản trở tương lai của trẻ

Có những đứa trẻ bộc lộ tư chất thông minh từ sớm, được gia đình đầu tư đầy đủ nhưng càng lớn lại càng khó phát huy năng lực. Ngược lại, có những học sinh ban đầu không quá nổi bật nhưng từng bước tiến bộ, trưởng thành. Sự khác biệt ấy cho thấy một điều đáng suy nghĩ: trí thông minh có thể tạo ra lợi thế ban đầu, nhưng chính những thói quen được lặp lại mỗi ngày mới góp phần quyết định một người sẽ sử dụng lợi thế ấy như thế nào.

Với học sinh, bốn thói quen đáng lưu ý nhất là trì hoãn, thiếu tự giác, sợ khó và thiếu khả năng tự học. Đây không phải những “khuyết điểm tính cách” cố định để người lớn lấy làm căn cứ phê phán trẻ. Chúng là những hành vi có thể hình thành, củng cố và cũng có thể thay đổi. Điều quan trọng là học sinh nhận ra sớm, còn cha mẹ biết đồng hành đúng cách.

Trì hoãn: việc nhỏ hôm nay có thể trở thành áp lực lớn ngày mai

“Để lát nữa làm”, “mai vẫn còn kịp”, “gần thi rồi học cũng được” là những suy nghĩ không xa lạ với học sinh. Một lần trì hoãn có thể chưa gây hậu quả nghiêm trọng. Nhưng khi việc trì hoãn trở thành thói quen, học sinh dễ rơi vào vòng luẩn quẩn: công việc tồn đọng, thời gian bị thu hẹp, áp lực tăng lên, chất lượng công việc giảm xuống rồi cảm giác thất vọng lại khiến các em tiếp tục muốn né tránh.

Đây không chỉ là nhận xét mang tính kinh nghiệm. Một nghiên cứu công bố trên International Review of Economics Education năm 2023 đã phân tích 17.241 lượt nộp bài đánh giá trực tuyến và ghi nhận mối quan hệ tiêu cực đáng kể giữa trì hoãn và điểm số: càng để việc hoàn thành nhiệm vụ muộn, kết quả học tập nhìn chung càng bất lợi. Trước đó, một phân tích tổng hợp 33 nghiên cứu với tổng cộng 38.529 người tham gia cũng cho thấy trì hoãn có tương quan âm với thành tích học tập.

Tuy nhiên, sẽ là đơn giản hóa nếu cứ thấy trẻ trì hoãn là kết luận “lười”. Nghiên cứu tâm lí gần đây cho thấy trì hoãn còn liên quan đến khả năng tự điều chỉnh và điều hòa cảm xúc. Học sinh có thể né một nhiệm vụ vì thấy nó quá khó, lo thất bại hoặc muốn tạm thời thoát khỏi cảm giác căng thẳng. Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy nỗi sợ thất bại, khó khăn trong điều chỉnh cảm xúc và hành vi trì hoãn có mối liên hệ đáng chú ý với nhau.

Như vậy, muốn giúp trẻ hết trì hoãn, chỉ quát “làm ngay đi” chưa đủ. Trẻ cần học cách chia một công việc lớn thành những nhiệm vụ nhỏ, xác định thời điểm bắt đầu và chấp nhận cảm giác chưa thoải mái của những phút đầu tiên.

Một bài văn dài có thể bắt đầu bằng việc viết ba câu. Một chương sách có thể bắt đầu bằng mười phút đọc. Một bài toán khó có thể bắt đầu bằng việc xác định dữ kiện.

Đối thủ của trì hoãn không phải là lời hứa “ngày mai sẽ cố gắng”, mà là một hành động nhỏ được bắt đầu ngay hôm nay.

Thiếu tự giác: nếu lúc nào cũng cần người nhắc, trẻ khó trở thành người làm chủ cuộc đời mình

Có một kiểu học sinh mà nhiều gia đình rất quen: bố mẹ nhắc thì học, giáo viên kiểm tra thì làm, sắp thi mới cố gắng; còn khi không có người giám sát, mọi kế hoạch nhanh chóng bị bỏ qua.

Vấn đề ở đây không chỉ là một vài bài tập chưa hoàn thành. Điều đáng lo hơn là trẻ có thể hình thành tâm thế chỉ hành động khi chịu sức ép từ bên ngoài.

Trong khi đó, càng trưởng thành, con người càng phải tự đưa ra quyết định. Không ai có thể đi theo một thanh niên mỗi ngày để nhắc khi nào cần học thêm, khi nào phải hoàn thành công việc, cần chuẩn bị gì cho nghề nghiệp hay phải thay đổi điều gì khi bản thân tụt lại.

Kết quả PISA 2022 được OECD công bố trong năm 2024 cho thấy tính bền bỉ có quan hệ đặc biệt mạnh với khả năng học tập tự định hướng. Trung bình ở các nước OECD, khoảng cách giữa nhóm học sinh có tính bền bỉ cao và thấp về sự tự tin rằng mình có thể tự tạo động lực để làm việc học lên tới 32 điểm phần trăm. Với những hành vi như lập kế hoạch học tập, đánh giá tiến độ và tự tìm nguồn học liệu, chênh lệch cũng rất rõ rệt.

Điều đó cho thấy tự giác không phải một phẩm chất “có thì tốt, không có cũng không sao”. Nó là nền tảng của khả năng học độc lập và học tập suốt đời.

Cha mẹ vì thế cần cân nhắc một nghịch lí trong giáo dục: càng làm thay con nhiều, người lớn càng có thể khiến con ít có cơ hội tự chịu trách nhiệm.

Thay vì tối nào cũng hỏi “Con làm bài chưa?”, có thể hỏi: “Hôm nay con dự định hoàn thành những việc gì?”. Thay vì kiểm tra từng quyển sách trong cặp, hãy để trẻ tự chuẩn bị rồi chịu hậu quả hợp lí nếu quên. Thay vì lập toàn bộ thời gian biểu cho con, cha mẹ có thể cùng con xây dựng một kế hoạch ban đầu rồi từng bước trao quyền quản lí lại cho trẻ.

Mục tiêu cuối cùng của giáo dục gia đình không phải tạo ra một đứa trẻ luôn cần người lớn kiểm soát, mà là một con người có khả năng kiểm soát chính mình.

Sợ khó, sợ thất bại: người tiến bộ không phải người chưa từng vấp ngã

Điểm thấp khiến buồn. Một bài toán không giải được khiến nản. Một bài văn bị giáo viên sửa nhiều có thể làm học sinh mất tự tin. Những cảm xúc đó hoàn toàn bình thường.

Điều đáng lo chỉ xuất hiện khi trẻ hình thành một kết luận sai lầm: “Mình làm chưa tốt nghĩa là mình không có khả năng.”.

Khi tin rằng năng lực là thứ gần như cố định, học sinh dễ né tránh thử thách vì mỗi thất bại giống như một bằng chứng chứng minh mình “không thông minh”. Ngược lại, nếu hiểu rằng năng lực có thể được phát triển qua luyện tập, phản hồi và điều chỉnh phương pháp, một lần làm sai có thể trở thành dữ liệu cho lần thử tiếp theo.

Năm 2024, một nghiên cứu trên Scientific Reports tiếp tục cho thấy tâm thế phát triển - niềm tin rằng năng lực trí tuệ có thể được cải thiện - có khả năng dự báo những hành vi học tập tích cực hơn sau thất bại. Tuy nhiên, chỉ khuyên trẻ phải tin rằng mình có thể tiến bộ là chưa đủ; môi trường học tập và cách người lớn phản hồi trước những sai sót của trẻ cũng phải tạo cơ hội để các em sửa chữa, thử lại và trưởng thành.

Thực tế giáo dục Việt Nam năm 2026 cung cấp những minh chứng đáng chú ý về giá trị của quá trình rèn luyện lâu dài. Tại Olympic Vật lí quốc tế 2026, cả năm học sinh Việt Nam đều đoạt huy chương, trong đó có 4 Huy chương Vàng và 1 Huy chương Bạc; hai học sinh lớp 11 đạt điểm tuyệt đối 30/30 ở bài thi lí thuyết. Tại Olympic Hóa học quốc tế cùng năm, cả bốn thành viên đội tuyển Việt Nam đều giành Huy chương Vàng, đưa Việt Nam vào nhóm dẫn đầu kỳ thi.

Những tấm huy chương ấy không nên được kể theo cách thần thoại hóa rằng thành công chỉ thuộc về những “thiên tài bẩm sinh”. Chính Bộ Giáo dục và Đào tạo khi đón đội tuyển Hóa học trở về cũng ghi nhận những nỗ lực trong suốt quá trình ôn luyện và thi đấu của học sinh.

Không có thành tích học thuật đỉnh cao nào được tạo nên chỉ bằng một buổi tối đầy cảm hứng. Đằng sau nó luôn là một quá trình dài làm bài, sai, sửa, học lại và tiếp tục.

Với một học sinh bình thường, bài học cũng vậy. Không nhất thiết phải giành huy chương quốc tế. Một em từng sợ viết nhưng kiên trì viết mỗi tuần, một em từng yếu Toán nhưng chịu làm lại những bài sai, một em từng ngại phát biểu nhưng dần dám trình bày suy nghĩ của mình - đó đều là những biểu hiện thực sự của sự trưởng thành.

Bản lĩnh không phải không gặp khó; bản lĩnh là gặp khó mà vẫn tìm cách đi tiếp.

Không biết tự học: nguy cơ lớn trong thời đại mà kiến thức thay đổi nhanh hơn bao giờ hết

Nếu trước đây, một người có thể dựa nhiều vào lượng kiến thức đã được học trong trường, thì thế giới hiện nay đang thay đổi quá nhanh để cách học đó còn đủ.

Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và hàng loạt công nghệ mới liên tục tạo ra những lĩnh vực mà vài năm trước học sinh phổ thông thậm chí chưa từng nghe đến. Trong bối cảnh ấy, câu hỏi quan trọng không còn chỉ là “con đã biết được bao nhiêu?”, mà còn là “khi gặp một điều chưa biết, con có biết cách học hay không?”

OECD gọi ba yếu tố gồm chiến lược học tập, động lực và niềm tin vào khả năng phát triển của bản thân là “tam giác của học tập suốt đời”. Theo tổ chức này, một trong những điều quan trọng nhất học sinh cần học ở trường chính là học cách học để có thể tiếp tục tự học sau khi rời lớp học.

Kết quả của học sinh Việt Nam trong những lĩnh vực mới cũng cho thấy bối cảnh học tập đang thay đổi nhanh đến mức nào. Tháng 8/2026, tại Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế, Việt Nam có 7/8 học sinh đoạt giải, gồm 2 Huy chương Vàng, 1 Huy chương Bạc và 4 Huy chương Đồng, trong một kỳ thi quy tụ 471 học sinh ở nội dung lập trình AI cá nhân.

Thành tích ấy không tự động chứng minh từng học sinh đã tự học theo cách nào. Nhưng nó cho thấy rất rõ một thực tế: học sinh hôm nay đang phải tiếp cận những lĩnh vực tri thức mới với tốc độ chưa từng có. Chỉ học thuộc những gì có sẵn trong sách giáo khoa sẽ ngày càng không đủ.

Đặc biệt, khi AI có thể trả lời một câu hỏi chỉ trong vài giây, năng lực tự học càng không đồng nghĩa với việc “tìm được câu trả lời trên mạng”. Học sinh còn phải biết đặt câu hỏi đúng, tìm nguồn tin, so sánh thông tin, nhận ra sai lệch, kiểm chứng bằng chứng và tự hình thành quan điểm.

Một học sinh phụ thuộc hoàn toàn vào AI có thể nhận được rất nhiều câu trả lời nhưng vẫn không thực sự hiểu vấn đề. Một học sinh biết sử dụng AI như công cụ để đặt câu hỏi, phản biện và mở rộng kiến thức lại có thể học nhanh hơn trước rất nhiều.

Vì thế, trong thời đại AI, năng lực đáng giá không phải chỉ là biết câu trả lời, mà là biết cách tiếp tục học khi chưa có câu trả lời.

Nhưng không thể quy mọi thất bại của trẻ cho “thói quen xấu”

Bàn về bốn thói quen trên cũng cần tránh một thái cực khác: biến mọi khó khăn học tập thành lỗi của học sinh.

Một đứa trẻ trì hoãn có thể đang chịu áp lực quá lớn. Một học sinh không còn chủ động có thể đang mất động lực vì liên tục bị so sánh. Một em sợ thất bại có thể từng bị chế giễu mỗi khi trả lời sai. Có những khó khăn còn liên quan đến sức khỏe tâm thần, hoàn cảnh gia đình hoặc những vấn đề phát triển cần được người có chuyên môn đánh giá.

Vì vậy, những từ như “lười”, “vô ý thức”, “kém bản lĩnh” thường không giúp giải quyết vấn đề. Chúng chỉ biến một hành vi có thể thay đổi thành một cái nhãn gắn vào con người.

Thay vì nói: “Con là đứa lười biếng”, cha mẹ có thể nói: “Ba ngày nay con đều để bài đến sát giờ mới làm. Mình thử tìm xem điều gì đang khiến con khó bắt đầu.”

Một câu phán xét khép lại cuộc trò chuyện. Một câu hỏi mở có thể bắt đầu quá trình thay đổi.

Trí thông minh tạo lợi thế, nhưng thói quen quyết định cách sử dụng lợi thế ấy

Tháng 7/2026, cả sáu học sinh Việt Nam dự Olympic Toán quốc tế đều giành huy chương, với 2 Huy chương Vàng, 3 Huy chương Bạc và 1 Huy chương Đồng. Cùng thời gian đó, toàn bộ đội tuyển Vật lí, Hóa học và Sinh học Việt Nam tham dự các Olympic quốc tế cũng đều giành huy chương.

Những học sinh ấy chắc chắn có năng lực nổi trội. Nhưng nếu chỉ có năng khiếu mà không có hàng nghìn giờ học tập, luyện tập, sửa sai và kiên trì thì năng khiếu khó có thể tự biến thành thành tích.

Bài học này không chỉ dành cho học sinh giỏi.

Đối với mọi đứa trẻ, tương lai cũng được hình thành từ những việc rất nhỏ: có bắt đầu bài tập đúng giờ hay không, có tự chịu trách nhiệm với công việc của mình hay không, có bỏ cuộc ngay khi gặp một câu khó hay không, có tò mò tìm hiểu thêm sau khi bài học đã kết thúc hay không.

Một lần trì hoãn không quyết định tương lai. Một lần điểm thấp cũng không quyết định tương lai. Nhưng một cách sống được lặp lại hàng trăm, hàng nghìn lần có thể dần tạo thành con người mà trẻ sẽ trở thành.

Bởi vậy, cha mẹ không nhất thiết phải yêu cầu con thay đổi tất cả ngay lập tức. Hãy bắt đầu từ một việc nhỏ: hoàn thành một nhiệm vụ đúng giờ, tự lập kế hoạch cho một buổi tối, kiên trì thêm mười phút với bài khó, tự tìm hiểu thêm một câu hỏi mình thực sự tò mò.

Giáo dục tốt không phải là dọn sạch mọi chướng ngại vật trên con đường của trẻ. Cũng không phải đứng phía sau thúc giục trẻ suốt đời.

Điều quan trọng hơn là giúp trẻ hình thành đủ tính tự giác để bắt đầu, sự bền bỉ để không dễ bỏ cuộc và năng lực tự học để tiếp tục tiến về phía trước khi không còn cha mẹ hay thầy cô đứng bên cạnh.

Trí thông minh có thể giúp một đứa trẻ đi nhanh hơn ở điểm xuất phát. Nhưng để đi xa, các em cần những thói quen tốt được xây dựng từng ngày.