Thơ còn tồn tại được không (Diễn từ Nobel 1975 của E. Montale)

Is Poetry Still Possible?

The Nobel Prize has been awarded this year for the seventy-fifth time, if I am not misinformed. And if there are many scientists and writers who have earned this prestigious recognition, the number of those who are living and still working is much smaller. Some of them are present here and I extend my greetings and best wishes to them. According to widespread opinion, the work of soothsayers who are not always reliable, this year or in the years which can be considered imminent, the entire world (or at least that part of the world which can be said to be civilized) will experience a historical turning of colossal proportions. It is obviously not a question of an eschatological turning, of the end of man himself, but of the advent of a new social harmony of which there are presentiments only in the vast domains of Utopia. At the date of the event the Nobel Prize will be one hundred years old and only then will it be possible to make a complete balance sheet of what the Nobel Foundation and the connected prize have contributed to the formation of a new system of community life, be it that of universal well-being or malaise, but of such an extent as to put an end, at least for many centuries, to the centuries-long diatribe on the meaning of life. I refer to human life and not to the appearance of the amino-acids which dates back several thousand million years, substances which made possible the apparition of man and perhaps already contained the project of him. In this case how long the step of the deus absconditus is! But I do not intend to stray from my subject and I wonder if the conviction on which the statute of the Nobel Prize is based is justified: and that is that sciences, not all on the same level, and literary works have contributed to the spread and defence of new values in a broad “humanistic” sense. The response is certainly affirmative. The register of the names of those who, having given something to humanity, have received the coveted recognition of the Nobel Prize would be long. But infinitely more numerous and practically impossible to identify would be the legion, the army of those who work for humanity in infinite ways even without realizing it and who never aspire to any possible prize because they have not written works, acts or academic treatises and have never thought of “making the presses groan”, as the Italian expression says. There certainly exists an army of pure, immaculate souls, and they are an obstacle (certainly insufficient) to the spread of that utilitarian spirit which in various degrees is pushed to the point of corruption, crime and every form of violence and intolerance. The academicians of Stockholm have often said no to intolerance, cruel fanaticism and that persecuting spirit which turns the strong against the weak, oppressors against the oppressed. This is true particularly in their choice of literary works, works which can sometimes be murderous, but never like that atomic bomb which is the most mature fruit of the eternal tree of evil.

I will not insist on this point because I am neither a philosopher, sociologist nor moralist.

I have written poems and for this I have been awarded a prize. But I have also been a librarian, translator, literary and musical critic and even unemployed because of recognized insufficiency of loyalty to a regime which I could not love. A few days ago a foreign journalist came to visit me and she asked me, “How did you distribute so many different activities? So many hours for poetry, so many hours for translation, so many for clerical activity and so many for life?” I tried to explain to her that it is to plan a lifetime as one plans an industrial project. In the world there is a large space for the useless, and indeed one of the dangers of our time is that mechandizing of the useless to which the very young are particularly sensitive.

At any rate I am here because I have written poems. A completely useless product, but hardly ever harmful and this is one of its characteristics of nobility. But it is not the only one, since poetry is a creation or a sickness which is absolutely endemic and incurable.

I am here because I have written poems: six volumes, in addition to innumerable translations and critical essays. They have said that it is a small production, perhaps supposing that the poet is a producer of merchandise; the machines must be utilized to the full extent. Fortunately, poetry is not merchandise. It is a phenomenon of which we know very little, so much so that two philosophers as different as Croce, a historicist and idealist, and Gilson, a Catholic, are in agreement in considering it impossible to write a history of poetry. For my part, if I consider poetry as an object, I maintain that it is born of the necessity of adding a vocal sound (speech) to the hammering of the first tribal music. Only much later could speech and music be written in some way and differentiated. Written poetry appears, but the relationship in common with music makes itself felt. Poetry tends to open in architectonic forms, there arise the meters, the strophes, the so-called fixed forms. Already in the Nibelungenlied and then in Romance epic cycles, the true material of poetry is sound. But a poem which also addresses itself to the eye will not be long in appearing with the Provencal poets. Slowly poetry becomes visual because it paints images, but it is also musical: it unites two arts into one. Naturally the formal structures made up a large part of poetic visibility. After the invention of printing, poetry becomes vertical, does not fill the white space completely, it is rich in new paragraphs and repetitions. Even certain empty spaces have a value. Prose, which occupies all the space and does not give indications of its pronounceability, is very different. And at this point the metrical structures can be an ideal instrument for the art of narration, that is for the novel. This is the case for that narrative instrument which is the eight-line stanza, a form which was already a fossile in the early Nineteenth Century in spite of the success of Byron’s Don Juan (a poem which remained half-finished).

But towards the end of the Nineteenth Century, the fixed forms of poetry no longer satisfied the eye or the ear. An analogous observation can be made for English blank verse and for the corresponding verse form, endecasillabo sciolto. And in the meantime painting was making great strides towards the dissolution of naturalism, and the repercussion was immediate in pictorial art. Thus with a long process, which would require too much time to describe here, one arrived at the conclusion that it was impossible to reproduce reality, real objects, thus creating useless duplicates: but there are displayed in vitro or even life-size the objects or figures of which Caravaggio or Rembrandt would have presented a facsimile, a masterpiece. At the great exhibition in Venice years ago the portrait of a mongoloid was displayed: the subject was très déutant, but why not? Art can justify everything. Expect that upon approaching it, one discovered that it was not a portrait but the unfortunate himself, in flesh and blood. The experiment was then interrupted manu militari, but in a strictly theoretical context it was completely justified. For many years critics with university chairs had preached the absolute necessity of the death of art, waiting for who knows what palingenesis or resurrection, of which the signs could not be glimpsed.

What conclusion can be drawn from such facts? Evidently the arts, all the visual arts, are becoming more democratic in the worst sense of the word. Art is the production of objects for consumption, to be used and discarded while waiting for a new world in which man will have succeeded in freeing himself of everything, even of his own consciousness. The example I cite could be extended to the exclusively noisy and undifferentiated music listened to in those places where millions of young people gather to exorcize the horror of their solitude. But why more than ever has civilized man reached the point of having horror of himself?

Obviously I foresee the objections. We must not bring in the illnesses of society, which have perhaps always existed, but were little known because the former means of communication did not permit us to know and diagnose the illness. It alarms me that a sort of general Doomsday atmosphere accompanies an ever more wide-spread comfort, that well-being (there where it exists, that is in limited areas of the world) has the livid features of desperation. Against the dark background of this contemporary civilization of well-being, even the arts tend to mingle, to lose their identity. Mass communication, radio, and especially television, have attempted, not without success, to annihilate every possibility of solitude and reflection. Time becomes more rapid, works of a few years ago seem “dated” and the need the artist has to be listened to sooner or later becomes a spasmodic need of the topical, of the immediate. Whence the new art of our time which is the spectacle, a not necessarily theatrical exhibition in which the rudiments of every art are present and which effects a kind of psychic massage on the spectator or listener or reader as the case may be. The deus ex machina of this new heap is the director. His purpose is not only to co-ordinate scenic arrangements, but to give intentions to works which have none or have had other ones. There is a great sterility in all this, an immense lack of confidence in life. In such a landscape of hysterical exhibitionism what can be place of poetry, the most discrete of arts, be? So-called lyrical poetry is work, the fruit of solitude and accumulated impressions. This is still true today but in rather limited cases. We have however more numerous cases in which the self-proclaimed poet falls into step with new times. Poetry then becomes acoustic and visual. The words splash in all directions, like the explosion of a grenade, there is no true meaning, but a verbal earthquake with many epicenters. Decipherment is not necessary, in many cases the aid of the psychoanalyst may help. Since the visual aspect prevails, the poem becomes translatable, and this is a new phenomenon in the history of esthetics. This does not mean that the new poets are schizoid. Some of them can write classically traditional verse and pseudo-verses devoid of any sense. There is also poetry written to be shouted in a square in front of an enthusiastic crowd. This occurs especially in countries where authoritarian regimes are in power. And such athletes of poetic vocalism are not always devoid of talent. I will cite such a case and I beg your pardon if it is also a case which concerns me personally. But the fact, if it is true, demonstrates that by now there exist two types of poetry in cohabitation, one of which is for immediate consumption and dies as soon as it is expressed, while the other can sleep quietly. One day it will awaken, if it has the strength to do so.

Majakovsky was a poet with a pantograph, with a megaphone. If he said such words I can say that my poems had found, by crooked and unforeseeable paths, their receiver.

Do not believe, however, that I have a solipsistic idea of poetry. The idea of writing for the so-called happy few was never mine. In reality art is always for everyone and for no one. But what remains unforeseeable is its true begetter, its receiver. Spectacle-art, mass art, art which wants to produce a sort of physical-psychical message on a hypothetical user, has infinite roads in front of it because the population of the world is in continuous growth. But its limit is absolute void. It is possible to frame and exhibit a pair of slippers (I myself have seen mine in that condition), but a landscape, a lake or any great natural spectacle cannot be displayed under glass.

Lyrical poetry has certainly broken its barriers. There is poetry even in prose, in all the great prose which is not merely utilitarian or didactic: there exist poets who write in prose or at least in more or less apparent prose; millions of poets write verses which have no connection with poetry. But this signifies little or nothing. The world is growing, no one can say what its future will be. But it is not credible that mass culture, with its ephemeral and brittle character, will not produce, through necessary repercussions, a culture which is both defense and reflection. We can all collaborate in this future. But man’s life is short and the life of the world can be almost infinitely long.

I had thought of giving this title to my short speech: “Will poetry be able to survive in the universe of mass communication?” That is what many people wonder, but upon thinking closely, the answer can only be affirmative. If by poetry one means belletristic poetry it is clear that the world production will continue to grow excessively. If instead we limit ourselves to that poetry which refuses with horror the description of production, that which arises almost through a miracle and seems to embalm an entire epoch and a whole linguistic and cultural situation, then it is necessary to say that there is no death possible for poetry.

It has often been observed that the repercussion of poetic language on prose language can be considered a decisive cut of a whip. Strangely, Dante’s Divine Comedy did not produce a prose of that creative height or it did so after centuries. But if you study French prose before and after the school of Ronsard, the Pléiade, you will observe that French prose has lost that softness for which it was judged to be so inferior to the classical languages and has taken a veritable leap towards maturity. The effect has been curious. The Pléiade does not produce collections of homogeneous poems like those of the Italian dolce stil nuovo (which is certainly one of its sources), but it gives us from time to time true “antique pieces” which could be put in a possible imaginary museum of poetry. It is a question of a taste which could be defined as Neo-Greek and which centuries later the Parnasse will attempt in vain to equal. This proves that great lyric poetry can die, be reborn, die again, but will always remain one of the most outstanding creations of the human soul. Let us reread together a poem by Joachim Du Bellay. This poet, born in 1522 and who died at the age of thirty-three, was the nephew of a Cardinal with whom he lived in Rome for several years, bringing back a profound disgust for the corruption of the papal court. Du Bellay wrote a great deal, imitating with greater or lesser success the poets of the Petrarchan tradition. But the poem (perhaps written in Rome), inspired by Latin verses by Navagero, which confirms his fame, is the fruit of a painful nostalgia for the country-side of the sweet Loire which he had abandoned. From Sainte-Beuve up to Walter Pater, who dedicated Joachim a memorable profile, the sort Odelette read it if this is possible, because it is a question of a poem in which the eye des vanneurs de blé has entered the repertory of world poetry. Let us try to reread it if this is possible, because it is a question of a poem in which the eye has its role.

A vous troppe legere,

qui d’aele passagere

par le monde volez

et d’un sifflant murmure

l’ombrageuse verdure

doulcement esbranlez,

j’offre ces violettes,

ces lis et ces fleurettes,

et ces roses icy,

ces vermeillettes roses,

tout freschement écloses ,

et ces oeilletz aussi.

De vostre doulce halaine

eventez ceste plaine,

eventez ce sejour,

ce pendant que j’ahanne

a mon blé, que je vanne

a la chaleur du jour.

I do not if this Odelette was written in Rome as an interlude in the dispatch of boring office matters. It owes its current survival to Pater. At a distance of centuries a poem can find its interpreter.

But now in order to conclude, I should reply to the question which gave a title to this brief speech. In the current consumistic civilization which sees new nations and new languages appear in history, in the civilization of robotman, what can the destiny of poetry be? There could be many answers. Poetry is the art which is technically within the grasp of everyone: a piece of paper and a pencil and one is ready. Only at a second moment do the problems of publishing and distribution arise. The fire of the library of Alexandria destroyed three fourths of Greek literature.

Today not even a universal fire could make the torrential poetic production of our time disappear. But it is exactly a question of production, that is, of hand-made products which are subject to the laws of taste and fashion. That the garden of the Muses can be devastated by great tempests is, more than probable, certain. But it seems to me just as certain that a great deal of printed paper and many books of poetry must resist time.

The question is different if one refers to the spiritual revival of an old poetic text, its contemporary restoration, its opening to new interpretations. And finally it always remains doubtful within which limits one moves when speaking of poetry. Much of today’s poetry is expressed in prose. Many of today’s verses are prose and bad prose. Narrative art, the novel, from Murasaki to Proust, has produced great works of poetry. And the theater? Many literary histories do not even discuss it, taking up instead several geniuses who are treated separately. In addition how can one explain the fact that ancient Chinese poetry survives all translations while European poetry is chained to its original language? Perhaps the phenomenon can be explained by the fact that we believe we are reading Po Chü-i and instead we are reading the wonderful counterfeiter Arthur Waly? One could multiply the questions with the sole result that not only poetry, but all the world of artistic expression or that which proclaims itself to be such, has entered into a crisis which is strictly tied to the human condition, to our existence as human beings, to our certainty or illusion of believing ourselves to be privileged beings, the only ones who believe they are the masters of their destiny and the depositaries of a destiny which no other creature can lay claim to. It is useless then to wonder what the destiny of the arts will be. It is like asking oneself if the man of tomorrow, perhaps of a very distant tomorrow, will be able to resolve the tragic contradictions in which he has been floundering since the first day of Creation (and if it is still possible to speak of such a day, which can be an endless epoch).

From Nobel Lectures, Literature 1968-1980, Editor-in-Charge Tore Frängsmyr, Editor Sture Allén, World Scientific Publishing Co., Singapore, 1993Copyright © The Nobel Foundation 1975

(Nguồn: https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1975/montale/lecture, ngày 16/7/2026)

----------------------------------------

BẢN DỊCH DO GEMINI THỰC HIỆN TỪ BẢN TIẾNG ANH CỦA NOBELPREZE.ORG

Thơ ca liệu có còn tồn tại?

(Diễn từ nhận giải Nobel Văn học năm 1975 của Eugenio Montale)

Giải Nobel năm nay được trao lần thứ bảy mươi lăm, nếu tôi không nhầm. Và nếu như có nhiều nhà khoa học và nhà văn đã giành được sự công nhận danh giá này, thì số người còn sống và vẫn đang tiếp tục làm việc lại ít hơn nhiều. Một vài người trong số họ đang có mặt ở đây, và tôi xin gửi lời chào cùng những lời chúc tốt đẹp nhất đến họ.

Theo dư luận rộng rãi - vốn là dự báo của những nhà tiên tri không phải lúc nào cũng đáng tin - vào năm nay hoặc trong những năm sắp tới, toàn bộ thế giới (hoặc ít nhất là phần thế giới được coi là văn minh) sẽ trải qua một bước ngoặt lịch sử mang tầm vóc khổng lồ. Rõ ràng đây không phải là một bước ngoặt mang tính mạt thế, tức là sự kết thúc của chính loài người, mà là sự xuất hiện của một sự hòa hợp xã hội mới vốn chỉ mới được dự cảm trong cõi bao la của thế giới Không tưởng (Utopia).

Vào thời điểm sự kiện đó diễn ra, Giải Nobel sẽ tròn một trăm tuổi, và chỉ khi đó chúng ta mới có thể tổng kết đầy đủ những gì Quỹ Nobel cùng giải thưởng liên quan đã đóng góp vào việc hình thành một hệ thống đời sống cộng đồng mới - dù đó là sự thịnh vượng hay nỗi bất an chung của toàn cầu - nhưng ở một quy mô đủ để chấm dứt, ít nhất là trong nhiều thế kỷ, cuộc tranh luận kéo dài hàng thế kỷ về ý nghĩa cuộc sống. Tôi đang nói đến cuộc sống của con người, chứ không phải sự xuất hiện của các axit amin từ hàng tỷ năm trước, những chất đã tạo điều kiện cho sự xuất hiện của con người và có lẽ đã chứa đựng sẵn dự án về anh ta. Trong trường hợp này, bước chân của vị Thượng đế ẩn mình (deus absconditus) quả thực dài biết bao!

Nhưng tôi không có ý định đi chệch khỏi chủ đề của mình, và tôi tự hỏi liệu niềm tin làm nền tảng cho điều lệ của Giải Nobel có hợp lý hay không: đó là việc các ngành khoa học (không phải tất cả đều ở cùng một cấp độ) và các tác phẩm văn học đã góp phần truyền bá và bảo vệ các giá trị mới theo nghĩa "nhân văn" rộng lớn. Câu trả lời chắc chắn là có. Danh sách những người, sau khi đã cống hiến điều gì đó cho nhân loại, nhận được sự công nhận đáng thèm muốn của Giải Nobel sẽ rất dài.

Nhưng vô số người khác, thực tế là không thể nhận diện được, là đoàn quân, là lực lượng gồm những người làm việc vì nhân loại bằng vô vàn cách khác nhau ngay cả khi họ không hề nhận thức được điều đó, và họ chưa bao giờ khao khát bất kỳ giải thưởng nào có thể có vì họ chưa từng viết nên các tác phẩm, các đạo luật hay các chuyên luận học thuật, và chưa bao giờ nghĩ đến việc "làm rên rỉ các máy in", như một cách nói của người Ý. Chắc chắn đang tồn tại một đội quân của những linh hồn thuần khiết, tinh khôi, và họ là một rào cản (dù chắc chắn chưa đủ) đối với sự lan rộng của tinh thần thực dụng vốn ở các mức độ khác nhau đang bị đẩy đến ranh giới của sự tha hóa, tội ác cùng mọi hình thức bạo lực và bất khoan dung.

Các viện sĩ Thụy Điển đã nhiều lần nói "không" với sự bất khoan dung, sự cuồng tín tàn bạo và tinh thần đàn áp vốn biến kẻ mạnh thành kẻ thù của kẻ yếu, kẻ áp bức chống lại người bị áp bức. Điều này đặc biệt đúng trong việc lựa chọn các tác phẩm văn học của họ - những tác phẩm đôi khi có thể mang tính sát thương, nhưng không bao giờ giống như quả bom nguyên tử, vốn là trái chín nhất của cây tội ác vĩnh hằng.

Tôi sẽ không nhấn mạnh vào điểm này bởi vì tôi không phải là một triết gia, nhà xã hội học hay nhà đạo đức học.

Vai trò của người nghệ sĩ trong một thế giới thực dụng

Tôi viết thơ và vì thế tôi được trao giải. Nhưng tôi cũng từng là một thủ thư, một dịch giả, một nhà phê bình văn học và âm nhạc, và thậm chí từng thất nghiệp vì bị coi là thiếu lòng trung thành đối với một chế độ mà tôi không thể yêu mến. Cách đây vài ngày, một nữ nhà báo nước ngoài đến thăm tôi và hỏi:

"Làm thế nào ông có thể phân bổ nhiều hoạt động khác nhau đến vậy? Bao nhiêu giờ dành cho thơ ca, bao nhiêu giờ cho dịch thuật, bao nhiêu cho công việc văn phòng và bao nhiêu cho cuộc sống?"

Tôi đã cố gắng giải thích với cô ấy rằng không thể lập kế hoạch cho một cuộc đời giống như cách người ta lập kế hoạch cho một dự án công nghiệp. Trên thế giới này có một không gian rộng lớn dành cho những thứ vô dụng, và quả thực, một trong những mối nguy hiểm của thời đại chúng ta là việc thương mại hóa những thứ vô dụng mà giới trẻ đặc biệt nhạy cảm.

Dù sao đi nữa, tôi ở đây là vì tôi đã viết thơ. Một sản phẩm hoàn toàn vô dụng, nhưng hầu như không bao giờ gây hại, và đây chính là một trong những đặc tính cao quý của nó. Nhưng đó không phải là đặc tính duy nhất, vì thơ ca là một tạo tác hoặc một căn bệnh hoàn toàn mang tính bản địa và không thể chữa khỏi.

Tôi ở đây vì tôi đã viết thơ: sáu tập thơ, bên cạnh vô số bản dịch và tiểu luận phê bình. Người ta nói rằng đó là một khối lượng tác phẩm nhỏ, có lẽ họ giả định rằng nhà thơ là một nhà sản xuất hàng hóa; và máy móc thì phải được vận hành hết công suất. May mắn thay, thơ ca không phải là hàng hóa. Đó là một hiện tượng mà chúng ta biết rất ít về nó, đến nỗi hai triết gia rất khác nhau như Croce (một nhà lịch sử học và duy tâm học) và Gilson (một người Công giáo) đã đồng quan điểm khi cho rằng việc viết nên một lịch sử của thơ ca là điều bất khả thi.

Nguồn gốc và sự tiến hóa của cấu trúc thơ

Về phần mình, nếu coi thơ ca như một đối tượng, tôi khẳng định rằng nó ra đời từ nhu cầu thêm một âm thanh giọng nói (lời nói) vào tiếng nện gõ của thứ âm nhạc bộ lạc sơ khai nhất. Chỉ rất lâu sau đó, lời nói và âm nhạc mới có thể được ghi lại bằng cách nào đó và phân tách nhau ra. Thơ viết xuất hiện, nhưng mối quan hệ chung với âm nhạc vẫn tự biểu hiện rõ nét. Thơ có xu hướng mở ra các hình thức kiến trúc; từ đó xuất hiện các thể thơ, các khổ thơ, và các hình thức cố định.

Lẽ tự nhiên, các cấu trúc hình thức chiếm một phần lớn trong tính trực quan của thơ. Sau khi máy in được phát minh, thơ ca trở nên "dọc", không lấp đầy hoàn toàn các khoảng trắng, nó phong phú các đoạn văn mới và các phép lặp. Ngay cả những khoảng trống nhất định cũng có giá trị riêng. Văn xuôi, vốn chiếm toàn bộ không gian và không đưa ra dấu hiệu nào về cách phát âm của nó, lại rất khác biệt. Và tại thời điểm này, các cấu trúc thơ có thể là một công cụ lý tưởng cho nghệ thuật tự sự, tức là cho tiểu thuyết. Đây là trường hợp của công cụ tự sự là khổ thơ tám dòng (ottava rima), một hình thức đã trở thành hóa thạch vào đầu thế kỷ XIX bất chấp sự thành công của tác phẩm Don Juan của Byron (một bài thơ vẫn còn dang dở).

Nhưng đến cuối thế kỷ XIX, các thể thơ cố định không còn làm thỏa mãn cả thị giác lẫn thính giác nữa. Một quan sát tương tự cũng có thể được đưa ra đối với thơ không vần (blank verse) của Anh và thể thơ tương ứng trong tiếng Ý là endecasillabo sciolto (thơ mười một âm tiết tự do).

Và trong lúc đó, hội họa đang có những bước tiến lớn hướng tới sự giải thể của chủ nghĩa tự nhiên, và tiếng vang của nó ngay lập tức tác động đến nghệ thuật tạo hình. Do đó, qua một quá trình dài mà nếu mô tả ở đây sẽ mất quá nhiều thời gian, người ta đã đi đến kết luận rằng không thể tái tạo thực tại, tái tạo các vật thể thực, để rồi tạo ra những bản sao vô dụng; thay vào đó, người ta trưng bày trong ống nghiệm hoặc thậm chí với kích thước thật các vật thể hoặc hình tượng mà Caravaggio hay Rembrandt lẽ ra đã trình bày dưới dạng một bản mô phỏng, một kiệt tác.

Tại triển lãm lớn ở Venice nhiều năm trước, bức chân dung của một người mắc hội chứng Down đã được trưng bày: chủ đề này vô cùng gây bối rối, nhưng tại sao lại không chứ? Nghệ thuật có thể biện minh cho mọi thứ. Ngoại trừ việc khi đến gần hơn, người ta phát hiện ra đó không phải là một bức chân dung mà là chính kẻ bất hạnh đó, bằng xương bằng thịt. Thử nghiệm này sau đó đã bị lực lượng quân đội can thiệp để chấm dứt (manu militari), nhưng trong một bối cảnh lý thuyết thuần túy, nó hoàn toàn được biện minh. Trong nhiều năm, các nhà phê bình có học hàm giáo sư đại học đã rao giảng về sự cần thiết tuyệt đối của cái chết của nghệ thuật, chờ đợi một sự tái sinh (palingenesis) hay phục sinh nào đó mà các dấu hiệu của nó vẫn chưa thể hé lộ.

Nghệ thuật trong thời đại tiêu dùng đại chúng

Có thể rút ra kết luận gì từ những sự thật như vậy? Rõ ràng là các ngành nghệ thuật, tất cả các nghệ thuật thị giác, đang trở nên dân chủ hóa theo nghĩa tồi tệ nhất của từ này. Nghệ thuật là sự sản xuất ra các vật thể tiêu dùng, để sử dụng rồi vứt bỏ trong khi chờ đợi một thế giới mới, nơi con người sẽ thành công trong việc giải phóng bản thân khỏi mọi thứ, ngay cả khỏi ý thức của chính mình.

Ví dụ tôi dẫn ra có thể được mở rộng sang thứ âm nhạc thuần túy ồn ào và không phân biệt được nghe ở những nơi tập trung hàng triệu người trẻ tuổi để giải tỏa nỗi kinh hoàng về sự cô độc của họ. Nhưng tại sao hơn bao giờ hết, con người văn minh lại rơi vào tình cảnh kinh sợ chính bản thân mình?

Rõ ràng là tôi đoán trước được những lời phản bác. Chúng ta không được lôi các căn bệnh của xã hội vào, những căn bệnh có lẽ đã luôn tồn tại nhưng ít được biết đến vì các phương tiện truyền thông trước đây không cho phép chúng ta biết và chẩn đoán bệnh. Điều làm tôi lo ngại là một kiểu bầu không khí Ngày Tận Thế chung đang đồng hành cùng một sự tiện nghi ngày càng lan rộng, rằng sự thịnh vượng (ở những nơi nó tồn tại, tức là trong các khu vực hạn chế của thế giới) lại mang những nét xám ngoét của sự tuyệt vọng.

Trên nền tối tăm của nền văn minh thịnh vượng đương đại này, ngay cả các ngành nghệ thuật cũng có xu hướng trộn lẫn vào nhau, mất đi bản sắc riêng. Truyền thông đại chúng, phát thanh, và đặc biệt là truyền hình, đã cố gắng - không phải là không thành công - tiêu diệt mọi khả năng cô độc và suy tư. Thời gian trôi nhanh hơn, các tác phẩm của vài năm trước có vẻ như đã "lỗi thời" và nhu cầu được lắng nghe của người nghệ sĩ sớm muộn gì cũng trở thành một nhu cầu co thắt đối với tính thời sự, tính tức thời.

Từ đó nảy sinh nghệ thuật mới của thời đại chúng ta, đó là "màn trình diễn" (spectacle) - một sự thể hiện không nhất thiết mang tính sân khấu, trong đó các yếu tố sơ khai của mọi loại hình nghệ thuật đều hiện diện và tạo ra một kiểu tác động tâm lý lên khán giả, người nghe hoặc người đọc tùy từng trường hợp. Kẻ cứu rỗi lâm thời (deus ex machina) của mớ hỗn độn mới này là người đạo diễn. Mục đích của ông ta không chỉ là điều phối các sắp đặt cảnh trí, mà còn là gán ý đồ vào các tác phẩm vốn không có ý đồ hoặc vốn mang những ý đồ khác.

Có một sự vô sinh lớn trong tất cả những điều này, một sự thiếu tin tưởng vô hạn vào cuộc sống. Trong một cảnh quan mang tính triển lãm cuồng loạn như vậy, vị trí của thơ ca - môn nghệ thuật kín đáo nhất - có thể ở đâu?

Cái gọi là thơ trữ tình là một công việc, là kết quả của sự cô độc và những ấn tượng tích lũy. Điều này ngày nay vẫn đúng nhưng trong những trường hợp khá hạn chế. Tuy nhiên, chúng ta có nhiều trường hợp hơn trong đó người tự xưng là nhà thơ lại bước đều nhịp với thời đại mới. Thơ ca khi đó trở thành thính giác và thị giác. Các từ ngữ bắn tung tóe ra mọi hướng, như vụ nổ của một quả lựu đạn, không có ý nghĩa thực sự, mà là một trận động đất ngôn từ với nhiều tâm chấn. Việc giải mã là không cần thiết, trong nhiều trường hợp, sự trợ giúp của nhà phân tâm học có thể hữu ích.

Vì khía cạnh thị giác chiếm ưu thế, bài thơ trở nên có thể dịch được, và đây là một hiện tượng mới trong lịch sử mỹ học. Điều này không có nghĩa là các nhà thơ mới bị tâm thần phân liệt. Một số người trong số họ có thể viết những câu thơ truyền thống cổ điển và cả những câu thơ giả tạo vô nghĩa. Cũng có thơ được viết để hét lên ở một quảng trường trước đám đông cuồng nhiệt. Điều này xảy ra đặc biệt ở các quốc gia nơi các chế độ độc tài nắm quyền. Và những "vận động viên" của kỹ năng phát âm thơ ca này không phải lúc nào cũng thiếu tài năng. Tôi sẽ dẫn ra một trường hợp như vậy và xin thứ lỗi nếu đó cũng là một trường hợp liên quan trực tiếp đến cá nhân tôi. Nhưng sự thật, nếu đúng, chứng minh rằng giờ đây đang tồn tại hai loại thơ sống chung với nhau, một loại để tiêu dùng ngay lập tức và chết ngay khi được diễn đạt, trong khi loại kia có thể ngủ yên bình. Một ngày nào đó nó sẽ thức tỉnh, nếu nó có đủ sức mạnh để làm điều đó.

Người nhận đích thực của thơ ca

Thơ ca chân chính tương tự như những bức tranh nhất định mà chủ sở hữu của chúng không được biết đến và chỉ một vài người được khai tâm mới biết. Tuy nhiên, thơ ca không chỉ sống trong sách vở hay trong các tuyển tập trường học. Nhà thơ không biết và thường sẽ không bao giờ biết người nhận thực sự của mình.

Tôi sẽ đưa ra cho quý vị một ví dụ cá nhân. Trong kho lưu trữ của các tờ báo Ý luôn có sẵn các bài cáo phó dành cho những người vẫn còn sống và đang hoạt động. Những bài viết này được gọi là "cá sấu" (coccodrilli). Vài năm trước tại tòa soạn Corriere della Sera, tôi đã phát hiện ra bài "cá sấu" của mình, được ký tên bởi Taulero Zulberti, một nhà phê bình, dịch giả và nhà thông thái thông thạo nhiều thứ tiếng. Ông ấy tuyên bố rằng nhà thơ vĩ đại Mayakovsky, sau khi đọc một hoặc vài bài thơ của tôi được dịch sang tiếng Nga, đã nói:

"Đây là một nhà thơ tôi thích. Tôi ước mình có thể đọc ông ấy bằng tiếng Ý."

Sự kiện này không phải là không thể xảy ra. Những vần thơ đầu tiên của tôi bắt đầu được lưu hành vào năm 1925 và Mayakovsky (người đã du hành sang Hoa Kỳ và những nơi khác nữa) đã tự sát vào năm 1930. Mayakovsky là một nhà thơ với chiếc máy vẽ truyền, với một chiếc loa phóng thanh. Nếu ông ấy đã nói những lời như vậy, tôi có thể nói rằng những bài thơ của tôi đã tìm thấy người nhận của chúng bằng những con đường quanh co và không thể đoán trước.

Tuy nhiên, đừng tin rằng tôi có một quan niệm duy ngã về thơ ca. Ý tưởng viết cho một nhóm thiểu số được gọi là "vài người hạnh phúc" (happy few) chưa bao giờ là của tôi. Trong thực tế, nghệ thuật luôn dành cho tất cả mọi người và không dành cho ai cả. Nhưng điều vẫn không thể đoán trước được là người khai sinh thực sự của nó, người nhận thực sự của nó.

Nghệ thuật trình diễn, nghệ thuật đại chúng, nghệ thuật muốn tạo ra một kiểu thông điệp thể chất - tâm lý lên một người dùng giả định, có vô số con đường phía trước vì dân số thế giới đang liên tục tăng trưởng. Nhưng giới hạn của nó là sự trống rỗng tuyệt đối. Người ta có thể đóng khung và trưng bày một đôi dép lê (chính tôi đã nhìn thấy đôi dép của mình trong tình trạng đó), nhưng một phong cảnh, một hồ nước hay bất kỳ cảnh quan tự nhiên vĩ đại nào đều không thể trưng bày dưới lồng kính.

Thơ trữ tình chắc chắn đã phá vỡ các rào cản của nó. Có thơ ngay cả trong văn xuôi, trong tất cả các tác phẩm văn xuôi vĩ đại không thuần túy thực dụng hay giáo huấn: tồn tại những nhà thơ viết bằng văn xuôi hoặc ít nhất là bằng văn xuôi rõ rệt hơn; hàng triệu nhà thơ viết những câu thơ không có mối liên hệ nào với thơ ca. Nhưng điều này có rất ít hoặc không có ý nghĩa gì. Thế giới đang phát triển, không ai có thể nói tương lai của nó sẽ ra sao. Nhưng không thể tin được rằng văn hóa đại chúng, với tính chất nhất thời và mong manh của nó, lại không tạo ra - thông qua các phản ứng tất yếu - một nền văn hóa vừa mang tính tự vệ vừa mang tính suy tư. Tất cả chúng ta đều có thể đóng góp vào tương lai này. Nhưng cuộc đời con người thì ngắn ngủi còn cuộc đời của thế giới có thể dài gần như vô tận.

Liệu thơ ca có thể sống sót?

Tôi đã từng nghĩ đến việc đặt tiêu đề này cho bài phát biểu ngắn của mình: "Liệu thơ ca có thể tồn tại trong vũ trụ truyền thông đại chúng không?" Đó là điều mà nhiều người tự hỏi, nhưng khi suy nghĩ kỹ, câu trả lời chỉ có thể là khẳng định.

• Nếu người ta hiểu thơ ca là thơ văn chương (belletristic poetry) thì rõ ràng là sản lượng của thế giới sẽ tiếp tục tăng trưởng quá mức.
• Thay vào đó, nếu chúng ta giới hạn bản thân ở thứ thơ ca từ chối một cách kinh sợ việc mô tả sản xuất, thứ thơ nảy sinh gần như thông qua một phép màu và dường như ướp xác cả một thời đại cùng toàn bộ bối cảnh ngôn ngữ và văn hóa, thì cần phải nói rằng không có cái chết nào là khả dĩ đối với thơ ca.

Người ta thường nhận xét rằng tác động của ngôn ngữ thơ ca đối với ngôn ngữ văn xuôi có thể được coi là một nhát roi quyết định. Thật kỳ lạ, tác phẩm Thần khúc (Divine Comedy) của Dante đã không tạo ra một nền văn xuôi ở tầm cao sáng tạo đó, hoặc nó chỉ làm được như vậy sau nhiều thế kỷ. Nhưng nếu quý vị nghiên cứu văn xuôi Pháp trước và sau trường phái Ronsard, nhóm Thất tinh (La Pléiade), quý vị sẽ nhận thấy rằng văn xuôi Pháp đã mất đi vẻ mềm yếu vốn khiến nó bị đánh giá là kém hơn nhiều so với các ngôn ngữ cổ điển, và đã có một bước nhảy vọt thực sự hướng tới sự trưởng thành.

Hiệu quả thật đáng tò mò. Nhóm Thất tinh không tạo ra các tuyển tập thơ đồng nhất giống như những bài thơ của trường phái dolce stil nuovo (phong cách mới ngọt ngào) của Ý (vốn chắc chắn là một trong những nguồn gốc của nó), nhưng thỉnh thoảng nó lại mang đến cho chúng ta những "tác phẩm cổ xưa" thực sự vốn có thể được đưa vào một bảo tàng thơ ca giả định trong tưởng tượng. Đó là vấn đề về một thị hiếu có thể được định nghĩa là Tân Hy Lạp (Neo-Greek) mà nhiều thế kỷ sau trường phái Parnasse sẽ cố gắng trong vô vọng để sánh kịp. Điều này chứng minh rằng thơ trữ tình vĩ đại có thể chết đi, được tái sinh, rồi lại chết đi, nhưng sẽ luôn là một trong những sáng tạo kiệt xuất nhất của tâm hồn con người.

Hãy cùng nhau đọc lại một bài thơ của Joachim Du Bellay. Nhà thơ này, sinh năm 1522 và qua đời ở tuổi ba mươi ba, là cháu của một vị Hồng y mà ông đã cùng sống ở Rome trong vài năm, mang theo về một sự ghê tởm sâu sắc đối với sự thối nát của giáo triều. Du Bellay đã viết rất nhiều, bắt chước với mức độ thành công khác nhau các nhà thơ theo truyền thống của Petrarch. Nhưng bài thơ (có lẽ được viết ở Rome), lấy cảm hứng từ những câu thơ tiếng Latinh của Navagero, xác lập danh tiếng của ông, là thành quả của một nỗi nhớ da diết đến đau đớn đối với vùng nông thôn Loire ngọt ngào mà ông đã bỏ lại phía sau. Từ Sainte-Beuve cho đến Walter Pater, người đã dành tặng cho Joachim một bức chân dung đáng nhớ, khúc ca ngắn Odelette des vanneurs de blé (Khúc ca ngắn của những người sảy lúa mì) đã đi vào kho tàng thơ ca thế giới. Hãy thử đọc lại nó nếu có thể, vì đó là một bài thơ mà thị giác đóng vai trò quan trọng của nó.

Có thể có nhiều câu trả lời. Thơ ca là môn nghệ thuật về mặt kỹ thuật nằm trong tầm tay của tất cả mọi người: một tờ giấy và một cây bút chì là người ta đã sẵn sàng. Chỉ đến thời điểm thứ hai, các vấn đề xuất bản và phát hành mới nảy sinh. Vụ cháy thư viện Alexandria đã phá hủy ba phần tư nền văn học Hy Lạp. Ngày nay, ngay cả một vụ hỏa hoạn toàn cầu cũng không thể làm biến mất sản lượng thơ ca cuồn cuộn của thời đại chúng ta. Nhưng đó chính xác là vấn đề của sản xuất, tức là của những sản phẩm thủ công vốn chịu sự chi phối của các quy luật thị hiếu và thời trang. Việc khu vườn của các nàng Thơ có thể bị tàn phá bởi những trận bão lớn là điều không chỉ có khả năng, mà là chắc chắn. Nhưng đối với tôi, điều chắc chắn không kém là rất nhiều trang giấy in và nhiều cuốn sách thơ phải chống chọi lại thời gian.

Câu hỏi sẽ khác đi nếu người ta đề cập đến sự hồi sinh tâm linh của một văn bản thơ cổ, sự phục dựng đương đại của nó, sự mở đường cho các diễn giải mới. Và cuối cùng, việc chúng ta di chuyển trong giới hạn nào khi nói về thơ ca vẫn luôn là một điều đáng nghi ngờ.

Phần lớn thơ ca ngày nay được thể hiện bằng văn xuôi. Nhiều câu thơ ngày nay là văn xuôi, và lại là văn xuôi tồi. Nghệ thuật tự sự, tiểu thuyết, từ Murasaki đến Proust, đã tạo ra những tác phẩm thơ ca vĩ đại. Còn sân khấu thì sao? Nhiều cuốn lịch sử văn học thậm chí còn không thảo luận về nó, thay vào đó lại đề cập đến một vài thiên tài được đối xử riêng biệt. Ngoài ra, làm thế nào người ta có thể giải thích sự thật rằng thơ cổ Trung Hoa vẫn tồn tại qua mọi bản dịch trong khi thơ châu Âu lại bị xiềng xích vào ngôn ngữ gốc của nó? Có lẽ hiện tượng này có thể được giải thích bằng việc chúng ta tin rằng mình đang đọc Bạch Cư Dị nhưng thực chất lại đang đọc Arthur Waley - kẻ làm giả tuyệt vời?

Người ta có thể nhân lên các câu hỏi với kết quả duy nhất là không chỉ thơ ca, mà toàn bộ thế giới biểu đạt nghệ thuật hay những gì tự tuyên bố là như thế, đã bước vào một cuộc khủng hoảng gắn liền chặt xe với thân phận con người, với sự tồn tại của chúng ta như những thực thể người, với sự chắc chắn hay ảo tưởng của chúng ta khi tin mình là những sinh vật đặc quyền, những sinh vật duy nhất tự coi mình là chủ nhân của số phận và là người lưu giữ một định mệnh mà không sinh vật nào khác có thể đòi hỏi.

Do đó, thật vô ích khi tự hỏi số phận của các ngành nghệ thuật sẽ ra sao. Nó giống như việc tự hỏi liệu con người của ngày mai, có lẽ là một ngày mai rất xa xôi, có thể giải quyết được những mâu thuẫn bi thảm mà anh ta đã vùng vẫy từ ngày đầu tiên của Sáng thế hay không (và liệu có còn khả thi để nói về một ngày như vậy, vốn có thể là một kỷ nguyên vô tận).

(Trích từ Nobel Lectures, Literature 1968-1980, Biên tập viên phụ trách Tore Frängsmyr, Biên tập viên Sture Allén, World Scientific Publishing Co., Singapore, 1993)

Bản quyền © Quỹ Nobel 1975