Một trong những thách thức đối với học sinh khi viết bài văn phân tích tác phẩm truyện là xác định được các đặc sắc nghệ thuật của một tác phẩm truyện. Để khắc phục điều này, bài viết hôm nay sẽ đi sâu vào một yếu tố nền tảng: Cốt truyện. Chúng ta sẽ cùng làm rõ thế nào là một cốt truyện đặc sắc. Đồng thời chúng tôi sẽ chia sẻ mô hình đoạn văn phân tích một nghệ thuật đặc sắc.
1. Cốt truyện – “bộ khung” của tác phẩm
Nếu coi chủ đề tư tưởng là “linh hồn”, nhân vật là “thể xác”, thì cốt truyện chính là “bộ xương” nâng đỡ toàn bộ cơ thể đó. Hiểu đơn giản, cốt truyện là chuỗi các sự kiện, biến cố được tác giả sắp xếp theo một trình tự nhất định (thời gian hoặc tâm lý) để bộc lộ tính cách nhân vật và gửi gắm thông điệp. Một cốt truyện hay không nhất thiết phải dài dòng, nhưng bắt buộc phải có sức gợi.
2. Các kiểu cốt
truyện thường gặp trong chương trình ngữ
văn
Để đánh giá cốt truyện đặc sắc hay không, trước hết cần nhận
diện đó là loại cốt truyện nào. Tạm thời, Học
liệu số tạm chia thành hai kiểu:
Cốt truyện kịch
tính: Đặc trưng bởi các xung đột gay gắt, những hiểu lầm,
thắt nút và mở nút bất ngờ. Người đọc bị cuốn theo sự hồi hộp. (Ví dụ: Chí
Phèo, Chiếc lược ngà, Làng).
Cốt truyện tâm lý
- trữ tình: Đặc trưng bởi sự
đơn giản, ít biến cố, thậm chí “nhạt” về sự kiện nhưng lại “đậm” về cảm xúc và
dư âm. (Ví dụ: Gió lạnh đầu mùa, Lặng lẽ Sa Pa, Hai đứa trẻ).
3. Thế nào là một
cốt truyện đặc sắc?
Một cốt truyện đặc sắc không nằm ở
việc nó phức tạp hay đơn giản, mà nằm ở việc nó hiệu quả
như thế nào trong việc chạm đến trái tim người đọc. Với
truyện kịch tính: Đặc sắc là sự bất ngờ và logic. Với
truyện trữ tình: Đặc sắc là sự tinh tế và ám ảnh.
4. Ba tiêu chí “vàng”
để đánh giá một cốt truyện hay
Khi phân tích, hãy dùng 3 thước đo
sau để tìm ra “điểm sáng” của cốt truyện:
Tiêu chí 1: Cách
xây dựng tình huống. Tình huống truyện
có độc đáo không?
Đó có thể là một tình huống nghịch
lý (người cha gặp con sau 8 năm nhưng con không nhận - Chiếc lược ngà).
Đó có thể là một tình huống bình
dị nhưng giàu chất thơ (cuộc gặp gỡ vỏn vẹn 30 phút giữa những người xa lạ
- Lặng lẽ Sa Pa).
Tiêu chí 2: Khả
năng thúc đẩy tâm lý nhân vật. Cốt truyện hay là
cốt truyện làm cho nhân vật “lột xác” hoặc bộc lộ bản chất thật.
- Nếu
cốt truyện đầy biến cố mà nhân vật vẫn “trơ” ra - Cốt
truyện thất bại.
- Nếu
cốt truyện chỉ xoay quanh việc cho một chiếc áo cũ (Gió lạnh đầu mùa)
nhưng làm rung lên lòng trắc ẩn và tình yêu thương của đứa trẻ - Cốt truyện xuất sắc.
Tiêu chí 3: Sức chứa
của thông điệp
Câu chuyện ấy kể về một cá nhân hay
đại diện cho cả một kiếp người? Một cốt truyện đặc sắc luôn có khả năng “lấy nhỏ
nói lớn”, từ một lát cắt đời sống mà khái quát lên triết lý nhân sinh.
5. Ví dụ thực tế
Để dễ hình dung, chúng ta hãy thử
so sánh sự đặc sắc của hai dạng cốt truyện trái ngược nhau:
Ví dụ 1: Đặc
sắc của sự đơn giản (Tác phẩm: Gió
lạnh đầu mùa - Thạch Lam)
Cốt truyện cực kỳ đơn giản: Hai đứa
trẻ nhà khá giả lén lấy áo bông cũ cho cô bé hàng xóm nghèo.
Đánh giá: Cái hay không nằm
ở kịch tính (vì không có ai bị đòn roi, không có mâu thuẫn giai cấp gay gắt). Sự
đặc sắc nằm ở tình người ấm áp lan tỏa trong cái lạnh đầu đông. Cốt truyện
nhẹ nhàng như một bài thơ, khẳng định sức mạnh của lòng nhân ái.
Ví dụ 2: Sự đặc sắc của kịch tính (Tác phẩm: Làng
- Kim Lân)
Cốt truyện xoay quanh một “cú sốc”:
Ông Hai - người yêu làng tha thiết - bất ngờ nghe tin làng mình theo Tây.
Đánh giá: Tác giả tạo ra một
nút thắt (tin dữ) để đẩy nhân vật vào bi kịch tinh thần đau đớn tột
cùng, rồi lại tự tay mở nút (tin cải chính). Sự đặc sắc nằm ở chỗ: chỉ
có đặt vào tình huống ngặt nghèo đó, tình yêu nước của người nông dân mới được
bộc lộ rực rỡ nhất.
6.
Mô hình đoạn văn phân tích nghệ thuật “chuẩn chỉnh”
Biết cốt truyện hay là một chuyện,
nhưng viết làm sao để người đọc thấy được cái hay
đó lại là chuyện khác. Rất nhiều bạn học sinh bị mất điểm oan vì viết lan man, kể lể, không trọng tâm.
Hãy áp dụng ngay mô hình viết đoạn văn phân tích nghệ thuật “4 bước” sau đây để viết đoạn văn phân tích
bất kỳ yếu tố nghệ thuật nào (cốt truyện, nhân vật, chi tiết, ngôn ngữ…):
Bước 1. GỌI TÊN (Gọi tên đặc sắc nghệ thuật): Khẳng định ngay tác giả đã dùng nghệ thuật gì? (Cốt
truyện tâm lý, tình huống đảo ngược, hay chi tiết biểu tượng...?).
Bước 2. BẰNG CHỨNG (Trích dẫn/Tóm tắt): Đưa ra dẫn chứng cụ thể từ văn bản. Nếu là chi tiết nhỏ
thì trích nguyên văn, nếu là cốt truyện thì tóm tắt ngắn gọn trong 1-2 câu.
Bước 3. LÍ GIẢI (Phân tích bằng chứng - Nếu cần): Giải thích ngắn gọn bối cảnh hoặc ý nghĩa sơ khởi của
bằng chứng đó để làm đà cho bước 4. (Bước này giúp dẫn chứng không bị “trơ”).
Bước 4. TÁC DỤNG (Chốt giá trị nghệ thuật)
Trả lời câu hỏi: Nghệ thuật đó giúp
làm nổi bật điều gì về nội dung (chủ đề, tư tưởng) hoặc cảm xúc của
người đọc?
7. Ví
dụ minh họa thực tế
Đề bài: Phân tích nét đặc
sắc của cốt truyện trong tác phẩm “Lặng lẽ Sa Pa” (Nguyễn Thành Long).
Áp dụng công thức:
- GỌI
TÊN:
Đặc sắc của Lặng lẽ Sa Pa nằm ở một cốt truyện đơn giản, nhẹ nhàng, đậm
chất trữ tình.
- BẰNG
CHỨNG:
Tác phẩm không có những xung đột gay gắt hay nút thắt hồi hộp, mà chỉ xoay
quanh cuộc gặp gỡ tình cờ vỏn vẹn 30 phút giữa anh thanh niên làm công
tác khí tượng với ông họa sĩ và cô kỹ sư trên đỉnh Yên Sơn.
- LÍ
GIẢI:
Sự đơn giản này là một dụng ý nghệ thuật, tạo nên một “phông nền” tĩnh lặng,
không ồn ào biến cố.
- TÁC
DỤNG:
Chính cốt truyện ấy đã giúp người đọc tập trung hoàn toàn vào vẻ đẹp tâm hồn của
nhân vật, từ đó làm nổi bật chủ đề: Trong cái lặng lẽ của Sa Pa, vẫn có những
con người đang sôi nổi cống hiến âm thầm cho đất nước.
8. Viết thành đoạn văn hoàn chỉnh:
(1) Nét đặc sắc bao
trùm lên tác phẩm Lặng lẽ Sa Pa chính là việc tác giả đã xây dựng được một
cốt truyện đơn giản, nhẹ nhàng và đậm chất trữ tình. (2) Xuyên suốt
tác phẩm không hề có những xung đột gay gắt hay những pha thắt nút hồi hộp, mà
toàn bộ câu chuyện chỉ xoay quanh cuộc gặp gỡ tình cờ vỏn vẹn 30 phút giữa
anh thanh niên làm công tác khí tượng với ông họa sĩ và cô kỹ sư trên đỉnh Yên
Sơn. (3) Tuy nhiên, sự đơn giản về mặt sự kiện này không làm tác phẩm trở
nên đơn điệu, mà ngược lại, nó tạo ra một không gian nghệ thuật tĩnh lặng, một “khoảng
lặng” cần thiết. (4) Chính cốt truyện ấy đã giúp người đọc không bị phân
tâm bởi các tình tiết ly kỳ, để rồi dồn hết sự chú ý vào vẻ đẹp tâm hồn của
nhân vật, qua đó làm nổi bật tư tưởng sâu sắc của nhà văn: Trong cái lặng lẽ
của thiên nhiên Sa Pa, vẫn có những con người đang ngày đêm sôi nổi cống hiến
âm thầm cho đất nước.
Lời kết:
Khi viết văn, đừng chỉ viết: “Cốt
truyện của tác giả rất hay”. Hãy viết: “Cốt truyện tuy đơn giản nhưng lại
có sức lay động mạnh mẽ nhờ vào...” hoặc “Tác giả đã kiến tạo những tình
huống đầy kịch tính để...”. Đó chính là cách các em ghi điểm tuyệt đối
trong mắt người chấm.