CHIẾC LÁ CUỐI CÙNG
Trong một khu nhỏ ở phía Tây công
viên Oa-sinh-tơn, phố xá chạy ngang chạy dọc lung tung như hóa rồ, rồi đứt
quãng ở những mảnh đất nhỏ gọi là “quảng trường”. Những quảng trường này tạo
nên những góc độ và những đường cong kỳ lạ. Một đường phố tự cắt nó một hoặc
hai lần. Một nghệ sĩ có lần đã phát hiện ra là phố này có một khả năng rất quý.
Hãy tưởng tượng một tay thu ngân nào đó mang hóa đơn đòi tiền sơn hay giấy và vải
vẽ đi qua con đường này, đột nhiên lại gặp ngay chính mình quay trở ra, tiền nợ
không thu được một xu nhỏ!
Bởi vậy, chẳng bao lâu, giới nghệ
sĩ liền mò tới cái làng Gri-niz cổ kính, kỳ quặc này, lùng thuê những phòng có
cửa sổ hướng bắc, đầu hồi kiểu thế kỷ mười tám. Những buồng xép sát nóc kiểu Hà
Lan và tiền thuê rẻ. Rồi từ đại lộ thứ sáu, họ nhập cảng vào vài chiếc cốc vại
bằng thiếc, một hai chiếc lò hầm thức ăn và họp thành một xóm.
Phòng họa của Xiu và Giôn-xy đặt ở
tầng thượng một ngôi nhà gạch ba tầng thấp lè tè. “Giôn-xy” là tên gọi thân mật
của Giô-an-na. Một cô từ bang Men tới, cô kia quê ở Ca-li-pho-ni-a. Họ đã gặp
nhau tại bàn ăn chung của hiệu “Den-mô-ni-cô” ở phố thứ tám và thấy những sở
thích của họ về nghệ thuật món rau diếp xoăn trộn dầu dán và kiểu ống tay rộng
hợp nhau đến nỗi kết quả là họ cùng chung nhau thuê một phòng họa.
Khi ấy là khoảng tháng năm. Đến
tháng mười một, có một gã khách lạ, lạnh lẽo, chưa ai từng thấy, mà thầy thuốc
gọi là chứng viêm phổi, oai vệ đi khắp xóm, ngón tay lạnh ngắt của gã chạm vào
chỗ này một người, chỗ kia một người. Bên khu phía Đông, tên phá hoại này xăm
xăm bước đi đánh ngã hàng chục nạn nhân, nhưng khi qua những “quãng đường” chật
hẹp, chằng chịt và mọc rêu thì hắn lại từ tốn thong thả tiến bước.
Ông viêm phổi không phải là hạng
người được gọi là lịch sự mã thượng. Một phụ nữ nhỏ bé, thiếu máu vì những cơn
gió hiu hiu của miền Ca-li-pho-ni-a, đâu có phải là đối thủ xứng đáng của tên bợm
già có hơi thở dồn gấp và nắm tay đỏ lòm ấy. Thế mà hắn vẫn cứ đánh vào Giôn-xy
và cô ta nằm lăn như bất động trên chiếc giường sắt sơn và qua những tấm kính cửa
sổ nhỏ kiểu Hà Lan, cô trân trân nhìn cái đầu hồi của tòa nhà gạch bên cạnh.
Một buổi sáng, viên bác sĩ bận rộn,
nháy cặp lông mày rậm, đốm bạc, mời Xiu ra ngoài hành lang.
- Bệnh
tình của cô ấy có thể nói là mười phần chỉ còn hy vọng được một thôi, ta hãy tạm
nói thế - ông vừa nói vừa vẩy cái cặp sốt cho thuỷ ngân hạ xuống. Và muốn có được
một phần đó thì cô ấy phải có ý muốn sống kia. Cái cung cách con người ta cứ sắp
hàng đứng sẵn bên phía anh chủ thầu đám ma, làm cho mọi thứ thuốc men đều trở
thành vô dụng. Cô bạn nhỏ nhắn của chị yên trí là mình không thể khỏi được. Cô
ta có điều gì lo nghĩ không?
- Cô
ấy... cô ấy mong muốn có ngày được vẽ vịnh Na-plô(1) - Xiu
đáp.
- Vẽ
à? Bậy! Cô ấy không có điều gì đáng để bận tâm hơn gấp đôi sao? Chàng trai nào
đó chẳng hạn?
- Một
chàng trai nào ư? - Xiu nói, giọng rít lên như tiếng đàn môi - Một người đàn
ông đáng gì để... nhưng không, không có cái chuyện ấy đâu, bác sĩ ạ.
- Thế
thì đây là bệnh suy nhược, bác sĩ nói - tôi sẽ làm tất cả những gì khoa học có
thể làm được thông qua những cố gắng của tôi. Nhưng khi nào bệnh nhân bắt đầu đếm
những chiếc xe đi theo đám tang của mình, thì tôi sẽ phải trừ khả năng chữa bệnh
của thuốc men đi năm mươi phần trăm. Nếu chị làm cho cô ta hỏi được một câu về
mốt tay áo mới của áo choàng mùa đông thì tôi xin thưa với chị khả năng khỏi bệnh
của cô ấy sẽ là một trên năm chứ không phải trên mười nữa.
Sau khi bác sĩ đi khỏi, Xiu vào
phòng làm việc và khóc đến ướt đẫm cả một chiếc khăn trải bàn Nhật Bản. Rồi cô
lại thản nhiên mang chiếc bảng vẽ của mình đi vào phòng Giôn-xy miệng huýt sáo
một điệu nhạc Jaz. Giôn-xy nằm quay mặt về phía cửa sổ, tấm khăn trải giường phủ
lên người, hầu như không có một gợn. Xiu ngừng huýt sáo, tưởng bạn đang ngủ. Cô
bày bảng vẽ của mình ra và bắt đầu vẽ bằng bút sắt và mực để minh họa cho một
truyện ngắn đăng trên một tờ tạp chí. Các nghệ sĩ trẻ phải lát con đường dẫn tới
nghệ thuật bằng những bức tranh minh họa cho những truyện ngắn của các tạp chí,
do các nhà văn trẻ viết để lát con đường của họ dẫn tới Văn học.
Xiu đang vẽ phác chiếc quần cưỡi ngựa
đúng mốt và chiếc kính một mắt trên mặt nhân vật chính, một tay chăn bò
Ai-đa-hô, thì bỗng nghe thấy có tiếng thì thầm cứ nhắc đi nhắc lại nhiều lần.
Cô vội chạy tới bên giường. Mắt Giôn-xy mở to. Cô đang nhìn ra ngoài cửa sổ và
đếm - đếm ngược.
“Mười hai”, - cô lẩm bẩm rồi một
lát sau - mười một” rồi “mười”, “chín”, rồi “tám” và “bẩy” thì hầu như được đếm
cùng một lúc.
Xiu lo lắng nhìn ra phía cửa sổ. Có
cái gì ngoài đó mà đếm? Chỉ thấy một cái sân trơ trụi, ảm đạm và bức tường bên
trống trơn của tòa nhà gạch cách đấy chừng sáu thước. Một dây tường xuân già,
già lắm, rễ đã mục nát và sần sùi những mấu, leo lên đến giữa bức tường gạch.
Hơi thở lạnh lẽo của mùa thu đã bứt rụng hết lá của nó chỉ còn lại bộ xương
cành, gần như trơ trụi, bám vào những viên gạch vỡ nát.
- Gì
thế, Giôn-xy? - Xiu hỏi.
- Sáu,
- Giôn-xy nói, giọng gần như thì thào - Bây giờ chúng rụng mau hơn. Trước đây
ba ngày còn có tới gần một trăm. Em đếm nhức cả đầu. Nhưng bây giờ thì thật là
dễ. Lại một chiếc nữa. Giờ chỉ còn lại có năm thôi.
- Năm
gì, Giôn-xy? Cho Xiu-đi(2) của em biết đi.
- Những
chiếc lá. Trên cây thường xuân khi nào chiếc lá cuối cùng rụng thì em cũng ra
đi thôi. Em biết điều đó đã ba ngày nay rồi. Ông bác sĩ không nói với chị sao?
- Ồ,
chị chưa bao giờ lại nghe thấy một chuyện vô lý đến như thế - Xiu trách, làm ra
vẻ mạnh bạo khinh thường - Những chiếc lá thường xuân già đó thì có liên quan
gì đến việc em khỏi bệnh kia chứ? Tại em vốn mến, cái cây leo ấy đấy, em hư lắm.
Đừng nói chuyện ngốc nghếch nữa. Ay, sáng nay ông bác sĩ đã nói với chị là em sẽ
chóng bình phục thôi, đúng ra là ông ta nói thế nào nhỉ - khả năng khỏi là mười
phần chắc chín; ông ta nói thế! Ây, cũng tựa hồ như là khi chúng ta ngồi trên
xe hàng hay đi qua một toà nhà mới đang xây ở Niu Oóc này, mười phần thì họa
chăng chỉ có một phần mới xẩy ra tai nạn. Giờ thì em cố ăn tý cháo nhé và để
Xiu-đi quay về với bản vẽ của mình, có thế chị mới bán được tranh cho lão chủ
bút, để mua rượu poóc-đô(3) cho đứa em ốm của chị và mua sườn lợn cho
cái bản thân háu ăn của chị chứ.
- Chị
chẳng cần phải mua thêm rượu nữa đâu - Giôn-xy nói, mắt vẫn nhìn trân trân ra
ngoài cửa sổ - Lại một chiếc nữa rụng kìa. Không, em không muốn ăn cháo đâu.
Còn lại đúng bốn chiếc. Em muốn thấy chiếc cuối cùng rụng xuống trước khi trời
tối. Đến lúc đó thì em cũng ra đi thôi!
- Giôn-xy
yêu quý - Xiu nói và cúi xuống bên người bạn - em hãy hứa với chị là em hãy nhắm
mắt lại và không nhìn ra ngoài cửa sổ nữa cho tới khi chị xong việc được không?
Mai chị phải trao những bức tranh này rồi. Chị cần ánh sáng, nếu không thì chị
đã kéo mành mành xuống rồi đấy.
- Chị
không vẽ ở buồng bên được ư? - Giôn-xy lạnh nhạt hỏi.
- Chị
muốn ở đây, bên cạnh em kia, Xiu đáp - Vả lại chị không muốn em cứ nhìn mãi những
chiếc lá thường xuân vớ vẩn đó nữa.
- Bao
giờ xong chị bảo em ngay nhé! - Giôn-xy nói rồi nhắm mắt lại, nằm yên và trắng
bệch như một pho tượng đổ, vì em muốn được thấy chiếc lá cuối cùng rụng xuống.
Em đợi mãi ngán lắm rồi, em nghĩ mãi mệt lắm rồi. Em muốn buông trôi hết thẩy
và dong buồm xuôi dòng như một trong những chiếc lá mệt mỏi và tội nghiệp kia.
- Cố
ngủ đi - Xiu nói. Chị phải đi mời cụ Bơ-men lên làm mẫu cho chị vẽ một người thợ
mỏ già khổ hạnh. Chị sẽ không đi lâu quá một phút đâu. Đừng có động đậy, chờ chị
quay lại nhé.
Cụ Bơ-men là một họa sĩ ở tầng dưới
cùng, dưới tầng của họ. Cụ đã ngoài sáu mươi và có một bộ râu như Môi-dơ(4) của Mi-ken An-giê-lô loăn xoăn trừ
cái đầu như đầu thần Xa-tia(5) lòa xoà xuống cái thân hình như thân hình
một tiểu yêu. Bơ-men là một người thất bại trong nghệ thuật. Cụ múa cây bút vẽ
đã bốn mươi năm mà vẫn không với tới được gấu áo vị nữ thần của mình. Cụ luôn
luôn có ý định vẽ một bức tranh kiệt tác, nhưng chưa bao giờ bắt đầu cả. Bao
năm nay cụ chẳng vẽ được gì, ngoài việc thỉnh thoảng bôi bác một bức cho ngành
buôn bán hay quảng cáo. Cụ kiếm được chút ít bằng cách ngồi làm mẫu cho các nghệ
sĩ trẻ cùng ở xóm đó, không đủ tiền thuê nổi một người làm mẫu chuyên nghiệp. Cụ
uống rượu nặng quá độ và vẫn nói về cái tác phẩm kiệt xuất sắp tới của mình.
Còn thì ngoài ra cụ là một ông già nhỏ nhắn dữ tợn, hay chế nhạo cay độc sự mềm
yếu của bất kỳ ai, và tự coi mình là một con chó xồm lớn chuyên gác cửa bảo vệ
hai nữ nghệ sĩ trẻ ở phòng vẽ tầng trên.
Xiu tìm thấy cụ Bơ-men sặc sụa mùi
rượu dâu loại nặng trong gian buồng tối om om của cụ ở tầng dưới. Trên giá vẽ ở
góc buồng là một tấm vải trống trơn, từ hai mươi lăm nay vẫn cứ chờ đợi mãi nét
vẽ đầu tiên của bức tranh kiệt tác. Cô kể cho cụ nghe ý nghĩ kỳ quặc của
Giôn-xy và nói cho cụ biết cô lo lắng như thế nào về Giôn-xy, cô ấy yếu đuối và
mảnh mai như một chiếc lá, quả thật, rất có thể sẽ bay đi mất, khi mối ràng buộc
mong manh giữa cô ấy ở trên trần thế này suy yếu.
Cụ Bơ-men cặp mắt đỏ ngầu, nước mắt
chảy dòng dòng, hét lên sự khinh bỉ và nhạo báng của mình đối với những chuyện
tưởng tượng ngốc nghếch ấy. Cụ quát to:
- Sao!
Trên đời này lại có những người ngớ ngẩn muốn chết chỉ vì một cây leo chết tiệt
nào đó rụng hết lá ư? Tôi chưa bao giờ nghe thấy một chuyện như thế cả. Không,
tôi sẽ không ngồi làm mẫu cho cô vẽ cái lão già ngu xuẩn ngớ ngẩn của cô đâu. Tại
sao cô lại để cho những chuyện vớ vẩn ấy chui vào đầu óc cô ta? Chà, tội nghiệp
cô bé Giôn-xy.
- Em
nó ốm nặng và yếu lắm - Xiu nói - cơn sốt đã làm đầu óc nó đâm ra bệnh hoạn, đầy
những ý nghĩ kỳ quái. Thôi được, cụ Bơ-men ạ, cụ không muốn ngồi làm mẫu cho
cháu thì thôi. Nhưng cháu thấy cụ thật là một ông già kinh khủng, sao mà lắm nhời,
lắm điều thế.
- Cô
thật đúng là đàn bà! - Cụ Bơ-men hét lên - Ai bảo là tôi không muốn ngồi làm mẫu?
Đi, tôi lên cùng với cô. Tôi đã nói suốt nửa tiếng đồng hồ rằng tôi sẵn sàng ngồi
làm mẫu kia mà. Trời, đây không phải chỗ cho một con người tốt như cô Giôn-xy nằm.
Một ngày kia tôi sẽ vẽ một tác phẩm kiệt xuất và tất cả chúng ta sẽ đi khỏi nơi
này. Trời, nhất định thế.
Khi hai người lên tới gác trên thì
Giôn-xy đang ngủ. Xiu kéo tấm mành mành xuống che kín cửa sổ và ra hiệu cho cụ Bơ-men
sang buồng bên cạnh. Sang đến nơi, họ ngoái ra ngoài cửa sổ, sợ sệt nhìn cây
thường xuân. Rồi họ nhìn nhau, không nói mất một lúc. Một cơn mưa lạnh lẽo dai
dẳng, pha lẫn tuyết đang đổ xuống. Cụ Bơ-men mặc chiếc sơ mi cũ màu xanh, ngồi
làm một tay thợ mỏ già trên cái ấm đun nước lật úp giả làm một tảng đá.
Sáng hôm sau Xiu tỉnh dậy sau khi
chớp mắt được một giờ thì thấy Giôn-xy đang mở to cặp mắt thẫn thờ nhìn tấm
mành mành màu xanh đã kéo xuống.
- Kéo
nó lên, em muốn xem, - cô thều thào ra lệnh.
Xiu làm theo một cách chán nản.
Nhưng ô kìa sau trận mưa vùi dập và
những cơn gió phũ phàng kéo dài cả một đêm, tưởng chừng như không bao giờ dứt,
vẫn còn một chiếc lá thường xuân bám trên bức tường gạch. Đó là chiếc lá cuối
cùng trên cây. Tuy ở gần cuống lá còn giữ màu xanh xẫm, nhưng rìa lá hình răng
cưa đã nhuốm màu vàng úa, tuy vậy, chiếc lá vẫn dũng cảm bám vào cành cách mặt
đất chừng sáu thước.
- Đó
là chiếc lá cuối cùng - Giôn-xy nói - Em cứ tưởng là nhất định hôm qua nó sẽ rụng.
Em nghe thấy gió thổi. Hôm nay nó sẽ rụng thôi và cùng lúc đó thì em sẽ chết.
- Em
thân yêu - Xiu nói, cúi khuôn mặt hốc hác xuống gần gối. Nếu em không còn muốn
nghĩ đến mình nữa thì hãy nghĩ đến chị, chị sẽ làm gì đây?
Nhưng Giôn-xy không trả lời. Trong
khắp thế gian, cái cô đơn nhất là một tâm hồn đã chuẩn bị sẵn sàng cho chuyến
đi xa xôi, bí ẩn của mình. Những sợi dây ràng buộc cô với tình bạn, với thế
gian này cứ lơi lỏng dần từng cái một thì ý nghĩ kỳ quặc kia hình như lại càng
choán lấy tâm trí cô mạnh mẽ hơn.
Ngày hôm đó trôi qua và ngay cả
trong ánh hoàng hôn, họ vẫn trông thấy chiếc lá thường xuân đơn độc bám lấy cái
cuống của nó trên tường và rồi, cùng với màn đêm buông xuống, gió bấc lại lồng
lộn, trong khi mưa vẫn đập mạnh vào cửa sổ và từ mái hiên thấp kiểu Hà Lan mưa
rơi lộp độp xuống mặt đất.
Khi trời vừa hửng sáng thì Giôn-xy,
con người tàn nhẫn, lại ra lệnh kéo mành lên. Chiếc lá thường xuân vẫn còn đó.
Giôn-xy nằm nhìn lá hồi lâu. Rồi cô gọi Xiu đang quấy món cháo gà trên lò hơi đốt.
- Em
thật là một con bé hư, chị Xiu ạ - Giôn-xy nói - Có một cái gì đó đã làm cho
chiếc lá cuối cùng kia vẫn còn đấy để cho em cảm thấy rằng mình đã tệ như thế
nào. Muốn chết là một tội. Giờ thì chị có thể cho em xin tí cháo và chút sữa
pha ít rượu pooc-đô và, không mang cho em chiếc gương tay trước đã, rồi xếp những
chiếc gối lại quanh em, để em ngồi dậy xem chị nấu nướng.
Một giờ sau cô lại nói:
- Xiu
ơi, em hy vọng một ngày nào đó sẽ được vẽ vịnh Na-plô.
Buổi chiều bác sĩ tới và khi ông ta
về, Xiu kiếm cớ theo ông ra ngoài hành lang.
- Được
năm phần mười rồi - bác sĩ nói và cầm lấy bàn tay mảnh dẻ run rẩy của Xiu -
Chăm sóc chu đáo thì chị sẽ thắng. Và bây giờ tôi phải xuống dưới nhà thăm một
bệnh nhân khác. Tên ông cụ là Bơ-men, hình như là một nghệ sĩ gì đó. Cũng lại
chứng sưng phổi, ông cụ già yếu, bệnh tình nguy kịch, chẳng còn hy vọng gì,
nhưng hôm nay ông cụ sẽ vào nằm bệnh viện để được chăm sóc chu đáo hơn.
Hôm sau, bác sĩ bảo Xiu: “Cô ấy khỏi
nguy hiểm rồi, chị đã thắng. Giờ, chị chỉ còn bồi dưỡng và chăm nom có thế
thôi".
Và buổi chiều hôm đó Xiu tới bên
giường Giôn-xy đang nằm và đang vui vẻ đan một chiếc khăn choàng len màu xanh
thẫm rất vô dụng. Xiu ôm lấy cả người Giôn-xy lẫn những chiếc gối.
- Chị
có câu chuyện muốn nói với em, con chuột bạch của chị, cô nói. Hôm nay cụ Bơ-men
đã chết vì sưng phổi ở bệnh viện rồi. Cụ ấy ốm chỉ có hai ngày. Buổi sáng ngày
thứ nhất, bác gác cổng thấy cụ ấy ốm nặng trong căn phòng của cụ ở tầng dưới.
Giầy và áo quần cụ ướt sũng và lạnh buốt. Mọi người không ai hiểu được cụ ấy đã
đi đâu trong một đêm khủng khiếp như thế, nhưng rồi họ tìm thấy một chiếc đèn
bão vẫn còn cháy sáng mà một chiếc thang đã bị lôi ra khỏi chỗ để của nó, vài
chiếc bút lông rơi vung vãi và một bảng màu xanh vàng pha trộn lẫn lộn và em ạ,
hãy nhìn ra ngoài cửa sổ kia, hãy nhìn chiếc lá thường xuân cuối cùng ở trên tường.
Em có tự hỏi tại sao chẳng bao giờ nó rung rinh hoặc lay động khi gió thổi
không? Ô, em thân yêu, đó chính là tác phẩm kiệt xuất của cụ Bơ-men đấy. Cụ vẽ
nó vào cái đêm mà chiếc lá cuối cùng đã rụng.
(Theo Tuyển truyện ngắn O’Henry, Ngô Vĩnh Viễn dịch,
NXB Văn học, 2002, tr. 115-127)
Chú thích:
(1)
Vịnh nổi tiếng về phong cách đẹp của Ý.
(2)
Tên gọi thân mật của Xiu.
(3)
Một thứ rượu vang đỏ ngọt và mạnh.
(4)
Nhân vật lịch sử Do Thái. Tượng Môi-dơ do nhà nghệ sĩ Ý trữ danh Mi-ken
An-giê-lô (1475-1564) tạc là một pho tượng nổi tiếng, đặt tại nhà thờ thánh
Pi-e ở Rôm (Ý).
(5)
Bán thân trong thần thoại Hy Lạp, đầu tóc bù xù, có sừng, chân như chân dê.